Hoe het energieplafond er dan toch kwam: op 14 september om 9.53 uur krijgen Rutte en Kaag een mail die alles verandert

Maandenlang verzette het kabinet zich tegen spoedmaatregelen om een energieplafond in te voeren: het kon niet en het mocht niet. En toen kwam het er toch. Op één dag kwam plotseling alles in een stroomversnelling.

Gijs Herderscheê
Minister Sigrid Kaag (Financiën) op Prinsjesdag met het koffertje waarin de Miljoenennota zit. Beeld Bart Maat / ANP
Minister Sigrid Kaag (Financiën) op Prinsjesdag met het koffertje waarin de Miljoenennota zit.Beeld Bart Maat / ANP

Wie het eerst een luchtballon oplaat, is daarna de eigenaar van het idee. Volgens deze Haagse wet zijn PvdA en GroenLinks nu de gelukkige eigenaren van het idee om een plafond voor de energieprijs in te stellen voor kleinverbruikers. Minder gebruikelijk is dat een regeringspartij besluit om ze die eer ook maar gewoon te gunnen. Dat deed Sophie Hermans, fractievoorzitter van de VVD, woensdag wel tijdens de Algemene Politieke Beschouwingen toen ze Jesse Klaver en Attje Kuiken uitgebreid en ruiterlijk bedankte voor het meedenken.

Maar wat is er nou eigenlijk gebeurd? Zeker is dat het kabinet aan de vooravond van Prinsjesdag onder stoom en kokend water een ‘energieplafond’ in elkaar knutselde: huishoudens betalen, ongeacht hun inkomen, vanaf 1 november een vaste prijs voor de eerste, zeg 1.200 kubieke meter gas en zo’n 2.500 kilowattuur die zij verbruiken – deze details moeten nog uitgewerkt. Wie meer verbruikt, betaalt de prijs van de energieleverancier.

De oppositie toonde zich er deze week in grote lijnen tevreden mee, maar de grote vraag die boven de Algemene Politieke Beschouwingen hing, ging over de totstandkoming: waarom nu pas, en waarom zo chaotisch? Want dat is de andere zekerheid: het plan is zo overhaast tot stand gekomen dat het kabinet er ook donderdag nog niet in slaagde duidelijk te maken hoe het nou precies gaat werken. Zelfs de regeringspartijen bleven nog met grote vragen achter. Het wordt nog heel ingewikkeld om het deze herfst op tijd en zonder complicaties in te voeren.

De aanloop

Het debat heeft een maandenlange geschiedenis. In de Tweede Kamer pleit de oppositie al sinds het voorjaar voor ingrijpen in de energieprijzen. Zo dient GroenLinks op 10 maart een motie in om de prijzen voor consumenten te bevriezen en het verschil met de marktprijs uit de schatkist aan energiebedrijven te betalen. Het kabinet ziet er dan nog niets in. Te complex. De ministersploeg houdt vast aan de voorkeur voor een lagere energiebelasting, lagere btw, energiebesparende maatregelen en de energietoeslag voor de laagste inkomens. Een pakket van 7 miljard euro, waarmee het kabinet in het voorjaar de gevolgen van de stijgende energieprijzen hoopt te dempen. En misschien waait het wel over als de energieprijzen gaan dalen.

 Rob Jetten, minister voor Klimaat en Energie. Beeld ANP
Rob Jetten, minister voor Klimaat en Energie.Beeld ANP

Dat gebeurt niet. In de loop van de zomer dringt door dat het pakket onvoldoende is. Op 30 juni krijgt het kabinet een alarmerende ambtelijke ‘Startnotitie’ over de energieprijzen: 'Voor een gemiddeld huishouden bij een verbruik van 2.250 KWh en 1.200 m3 waren de jaarkosten inclusief alle belastingen tussen 1.500 euro en 1.800 euro. Op basis van de huidige groothandelsprijzen loopt dat op piekmomenten op tot 8.000 inclusief de overheidsondersteuning op de energienota.’

De energieprijzen stijgen gestaag door, de inflatie loopt op tot 12 procent in augustus, meldt het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). Den Haag verkeert dan nog in zomerrust, in het land begint het te rommelen als de maandbedragen voor huishoudens met flexibele contracten omhoog gieren. Steeds meer gedupeerde mensen weten de (sociale) media en oppositiepartijen als PVV, SP, GroenLinks en PvdA te vinden. Zij bepalen het beeld dat in augustus razendsnel ontstaat rond de energiecrisis: energiearmoede grijpt om zich heen. Het Centraal Planbureau (CPB) waarschuwt dat het aantal mensen onder de armoedegrens nog dit jaar in recordtempo zal toenemen.

Een trage reactie

Dat zal zo’n vaart toch niet lopen, klinkt het dan hier en daar nog binnenskamers binnen de regeringscoalitie. Miljoenen huishoudens met een vast contract hebben voorlopig nergens last van. En de gevolgen vallen ook mee in goed geïsoleerde huizen, zeker als daar zonnepanelen en warmtepompen aanwezig zijn. Deze burgers houden zich rustig.

Zo is het ook bij D66 in die dagen nog lang geen code rood. De leverancier van de ministers van Energie (Jetten) en Financiën (Kaag) wordt niet bepaald bestookt met brieven van ongeruste kiezers. Bij de VVD begint het in de loop van die dagen wel voorzichtig te schuiven. Daar krijgen fractiemedewerkers het idee dat de energieprijzen in rap tempo politiek explosief worden als het kabinet niets doet. Hoe moet dat met huishoudens maar ook met het midden- en kleinbedrijf, de ruggegraat van de partij?

Het kabinet richt zich vanaf half augustus traditiegetrouw op de begroting voor 2023. De ministers Jetten en Schouten (Armoede) proberen met staatssecretaris Van Rij (Financiën) via de Belastingdienst wel maatregelen in elkaar te zetten om energiearmoede bij de lagere inkomens al in 2022 te voorkomen of te beperken. Het lukt niet, vanwege een bezwaar dat de laatste jaren al vaak een sta-in-de-weg bleek voor politieke wensen: de overbelaste Belastingdienst kan het niet aan. Na alle parlementaire onderzoeken van de afgelopen jaren waaruit bleek dat politici de bezwaren van ambtenaren te vaak negeerden, is dat tegenwoordig een zwaarwegend argument.

Rekenende ambtenaren

Ook aan een energieplafond vanaf 1 januari 2023 wordt binnen de coalitie en door ambtenaren op de departementen in die dagen wel nagedacht, maar uitdrukkelijk alleen voor de lagere inkomens, de mensen die echt in acute nood raken. Zo'n plan zou 700 miljoen euro kosten, rekenen ambtenaren voor. Dat bedrag wordt er zelfs al voor gereserveerd. Maar het komt niet naar buiten, want het stuit ook meteen op praktische bezwaren: energiebedrijven weten immers niets van de financiële situatie van hun klanten, dus hoe moeten ze bepalen wie onder zo’n plafond vallen?

Het steunpakket van 7 miljard euro moet voor dit jaar volstaan, blijft in augustus daarom dan ook de boodschap van het kabinet naar buiten toe. Pas per 1 januari 2023 zijn aanvullende steunmaatregelen mogelijk. Die worden wel zeer omvangrijk: het kabinet blijkt bereid het minimumloon, de uitkeringen en de toeslagen in één keer fors te verhogen en tegelijkertijd de belasting voor werkenden te verlagen om te voorkomen dat lagere en middeninkomens in de winter in grote problemen komen. Er komt een noodfonds voor huishoudens die dreigen te worden afgesloten door hun energiebedrijf. Het is een ongekende reparatiepoging, met een sterk nivellerend effect op de inkomensverdeling.

14 september, 9.53 uur

Maar het neemt de kou niet uit de lucht. De oppositie roert steeds luider de trom dat ook dit jaar extra maatregelen noodzakelijk zijn omdat huishoudens nu al door de hoeven zakken, de boodschappen niet meer kunnen betalen. Bij GroenLinks leidt dat tot actie. Daar is het rekenwonder van de fractie, Senna Maatoug, met PvdA-collega Henk Nijboer aan de slag gegaan. Zij stellen een plan op voor de introductie van een prijsplafond op de energierekeningen.

PvdA-leider Attje Kuiken en GroenLinks-voorman Jesse Klaver. Beeld ANP
PvdA-leider Attje Kuiken en GroenLinks-voorman Jesse Klaver.Beeld ANP

De fractievoorzitters Jesse Klaver en Attje Kuiken sturen dat op 14 september om 9.53 uur aan minister-president Mark Rutte, minister Kaag en de fractievoorzitters van de vier coalitiepartijen. ‘Beste Sigrid en Mark, beste collega’s’, schrijven Kuiken en Klaver. Ze kondigen aan bij het debat over de begroting een voorstel over een energieplafond in te gaan dienen en sturen het vast mee. ‘Omdat we hopen dat jullie dit plan serieus gaan bekijken en gaan steunen. Uiteraard staan we open voor verbeteringen om het nog beter te maken.’

Kaag en fractieleider Sophie Hermans van de VVD reageren. Hermans belt belangstellend om toelichting. Verder blijft het stil, hoewel achter de schermen de boel is wakker geschud. Bij OP1 lichten Klaver en Kuiken hun voorstel ’s avonds toe.

Een cruciale dag

Die 14de september blijkt in meer opzichten een cruciale dag. Die dag houdt ook Ursula von der Leyen, voorzitter van de Europese Commissie, de jaarlijkse toespraak over de Staat van de Unie. Indirect reikt zij het kabinet een schaamlap aan om de draai te maken en toch te gaan nadenken over een pakket voor dit jaar. Von der Leyen oppert maatregelen om huishoudens en het midden- en kleinbedrijf te helpen. Daarover moet eind september nog wel worden besloten door de regeringsleiders op een EU-top.

Unisono laten ministers daarna plotseling weten dat ‘Brussel’ het nu goed vindt huishoudens te steunen. Een energieplafond mag! ‘We dachten aanvankelijk’, zegt Rutte op Prinsjesdag, ‘dat een ingreep in de energierekening, met een prijsplafond, niet mogelijk was vanwege Europese regelgeving. Maar tien dagen geleden, op een vrijdag, ontstond er in een Europees overleg heel veel draagvlak voor. Grote landen als Duitsland maar ook Frankrijk en wij steunen het. Dat is echt wel een nieuw feit.’ Minister van Sociale Zaken Karien van Gennip vult aan: ‘Het moet mogelijk zijn vanuit Brussel. Dat is op 14 september duidelijk geworden. Nu mag wat eerder niet mocht.’

Zo krijgt Brussel de schuld van het aarzelende beleid. Nu is de EU wel vaker een dankbare ontvanger van de zwartepiet, maar in dit geval ligt dat genuanceerd. Er is helemaal geen Brusselse regel of wet die steun expliciet verbiedt aan huishoudens. Sterker, de Europese Richtlijn over de interne markt voor elektriciteit staat steun toe aan ‘energiearme en kwetsbare huishoudelijke afnemers’. Wie tot die groep behoren, is in Brussel niet gedefinieerd. Gericht ingrijpen kan met sociaal beleid maar ook door ingrijpen in de prijzen – zoals een plafond. Daarom zijn Spanje, Frankrijk en België daar in allerlei varianten al mee bezig. Het enige ‘nieuwe feit’, waar nu inderdaad meer Europese ruimte voor komt, gaat over staatssteun aan het midden- en kleinbedrijf.

Van links af: Ben Woldring van Gaslicht.com, Bram Drewes van Vattenfall en Ron Wit van Eneco tijdens het rondetafelgesprek in de Tweede Kamer. Beeld Arie Kievit
Van links af: Ben Woldring van Gaslicht.com, Bram Drewes van Vattenfall en Ron Wit van Eneco tijdens het rondetafelgesprek in de Tweede Kamer.Beeld Arie Kievit

Maar er komt die 14de september nog een factor bij. Er is dan ook een rondetafelgesprek in de Tweede Kamer met de energieleveranciers. Daar oppert energiemaatschappij Vattenfall, bijgevallen door Eneco, dat een prijsplafond op 1 januari ingevoerd zou kunnen worden. Dat is een doorbraak, vinden de aanwezige Kamerleden van de regeringspartijen: eerder zagen de bedrijven nog vooral beren op de weg, zeker als een plafond er snel zou moeten komen. En nog zijn de aarzelingen niet weg. Branchevereniging Energie Nederland vindt dezelfde dag nog in een reactie op het voorstel van Kuiken en Klaver dat een plafond inderdaad ingevoerd kan worden. Maar wel pas per 1 januari 2024. Daar heeft het kabinet nu even niks aan.

Stroomversnelling

Maar alles komt dan toch in een stroomversnelling. Het veronderstelde verbod van Brussel blijkt rekbaarder dan gedacht, energiebedrijven willen meewerken, er is een uitgewerkt voorstel van PvdA en GroenLinks en bij de regeringsfracties en het kabinet ontstaat een groot gevoel van urgentie om op Prinsjesdag goed nieuws aan de kiezers te kunnen vertellen.

Koortsachtig overleg is het gevolg. Ambtenaren zijn helemaal niet enthousiast over de varianten die op tafel komen, zo blijkt uit de interne adviezen die minister Kaag krijgt. Ze waarschuwen dat een plafond miljarden gaat kosten, dat het een ‘open einde-regeling’ is (niemand weet of en wanneer de gasprijzen weer gaan dalen), dat het pakket nogal ongericht is (ook de hogere inkomens profiteren terwijl ze het niet echt nodig hebben). Ook merken ze op dat een plafond niet bijdraagt aan de verduurzaming: de prikkel om huizen te isoleren en niet te hard te stoken wordt voor een deel weer weggenomen.

De coalitiepartijen zijn er niet ongevoelig voor, maar anders dan voor de zomer beslissen ze nu dat de maatschappelijke nood inmiddels zo hoog is dat die adviezen nu toch genegeerd moeten worden. Dat besluit komt nog net op tijd om het plan in één zinnetje mee te kunnen nemen in de Troonrede, maar te laat om de Kamer op de hoogte te kunnen stellen van de details. Dat duurt nog even, net als het plan om ook het midden- en kleinbedrijf (mkb) te hulp te komen. Maar dat ook dat mkb-plan er komt, is inmiddels wel zeker.

Dank aan de oppositie

In de Algemene Politieke Beschouwingen erkende VVD-fractieleider Hermans woensdag dat de coalitie het zichzelf niet bepaald makkelijk heeft gemaakt. ‘Het heeft rijkelijk lang geduurd voordat we tot het inzicht kwamen dat we ook nog iets konden doen voor 2022. Het zou niet doelmatig zijn om te veel te steunen, we zouden de prikkel voor verduurzaming weghalen en het zou de marktdynamiek verstoren. Ik vind dat er te veel vanuit die logica geredeneerd is en het te lang heeft geduurd.’

Van alle factoren die meespeelden om het beslissende duwtje te geven, gunt ze de eer nadrukkelijk aan Klaver en Kuiken – de oppositiepartijen die het kabinet graag aan de borst drukt gezien de eigen wankele positie in de Eerste Kamer. Hermans’ intrinsieke afkeer van politieke polarisatie speelt ook een rol, laat ze doorschemeren: ‘Uiteindelijk hebben mensen in Nederland helemaal niets aan boze tweets, stoere teksten of beledigende opmerkingen. Mensen willen serieuze oplossingen voor de echte problemen die ze hebben. Dat kan alleen door samen te werken. Dat kan alleen als wij hier de handen ineenslaan. Samenwerken is doen wat nodig is om oplossingen dichterbij te brengen. Dat is altijd beter dan blijven hangen in je eigen gelijk.’

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden