Hoe het Duitse voetbal in tien jaar radicaal veranderde

Duitsers kunnen tegenwoordig veel meer dan rennen en vliegen op het voetbalveld. De rups heeft zich ontpopt tot veelkleurige vlinder. Op zoek naar de Duitse geheimen, met twee jeugdtrainers.

Beeld afp

Op het eind van het gesprek zegt Norbert Elgert (59), al twintig jaar trainer van de jeugdploeg van Schalke 04 onder 19 jaar: 'Ik ben een gelovig mens. Als je aan de hemelpoort staat, vraagt niemand of je wel genoeg hebt gekregen in het leven. Ze vragen of je genoeg hebt gegeven.'

Hij geeft het Duitse voetbal zijn visie, inzet en wijsheid. 'Elke training, elke wedstrijd is een investering in jezelf. In het voetbal en ook in de normale maatschappij telt tegenwoordig alleen de eerste plaats. Je mag geen verliezer meer zijn. Mijn spelers zijn sowieso winnaars als ze alles hebben gegeven en zeker als ze ook nog plezier hebben beleefd.'

We zijn op zoek naar geheimen van het Duitse voetbal, of liever gezegd, over die opmerkelijke metamorfose die zich heeft voltrokken in pakweg tien jaar. Hoe kan het dat we vroeger gaapten bij al die hollende krachtpatsers die loerden op de counter, terwijl we ons nu vergapen aan begaafde, sierlijke voetballers, die sympathie wekken bovendien? Op naar Duitsland dus, met een speciaal oog voor jeugdtrainers, de mannen immers die het talent kneden en deels opvoeden.

Elgerts lange haar is bij de training in Gelsenkirchen, een paar uur na het gesprek, verstopt onder een mutsje, omdat hij last heeft van de oren. Hij noemt zichzelf een opleider, een leraar, een levensleraar zelfs. Hij heeft een duidelijke mening over ontwikkelingen in het voetbal. 'Salarissen in het profvoetbal zijn waanzin, zeker als je ze afzet tegen de problemen in de wereld. Wie is op jonge leeftijd bovendien al zo rijp dat hij de weelde kan dragen, dat hij deemoedig blijft? Vandaar dat de rol van jeugdtrainers belangrijker is dan ooit, opdat we ze ook iets meegeven van moraliteit.

'Ik wil niet dat wie dan ook van mijn talentvolle voetballers neerkijkt op andere beroepsgroepen, alleen omdat zij als voetballers veel meer geld verdienen.'

Lees ook:

Hier hebben de Rode Duivels leren voetballen (+)

Nooit eerder was het Belgische nationale team zo goed. Aanvallend, dominant en attractief voetbal gecombineerd met snelheid en techniek. Waar hebben die jongens dat geleerd?

Özil, Neuer en Sané

Elgert trainde onder anderen de huidige topvoetballers Draxler, Özil, Neuer, Höwedes en onlangs nog Sané, een van de spectaculairste ontdekkingen van het nieuwe Duitsland. Op het veld, tussen de buien door, legt hij zijn selectie de plannen uit op een wit bord. Hij zit dan in de dug-out, met dat witte bord op schoot. De spelers staan in een halve kring om hem heen. Hij schuift met pionnen. Het werkelijke veld is met krijtlijnen in vakken verdeeld, om de spelers te helpen bij hun ruimtelijk inzicht. Op de aanpalende velden trainen kleinere jongens. Partijtjes, twee tegen twee. Hun ouders gloeien van trots. Met grote tassen op hun rug lopen de frisgewassen knullen later langs de training van de A-jeugd.

Dan stopt een luxueuze auto, vlak bij het veld. Een hippe jongen stapt uit, gekleed in het rood, met een forse haardos. Hij kon rapper zijn of model. Het is de 20-jarige Leroy Sané, recentelijk nog telg uit de school van Elgert. International inmiddels. Zijn vader Souleymane was international van Senegal.

Tekst gaat verder onder de foto.

Norbert Elgert, jeugdtrainer van Schalke 04, met spits Leroy Sané tijdens training A-jeugd. Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant
Leroy Sané als speler van Schalke 04. Beeld afp

Sané kijkt een half uur naar de training en praat intussen met zijn vroegere trainer, die de voetballer prijst. 'Ik zei op een gegeven moment tegen Leroy: wat wil je nu met je leven? In een boyband muziek maken, rapper zijn, naar de toneelschool, of voetballer worden?' Sané koos vol overtuiging voor voetbal.

Nee, leedvermaak over het ontbreken van Nederland tijdens het EK is Elgert vreemd. 'Ik heb het Nederlandse voetbal altijd gevolgd en bewonderd. Wij in Duitsland hadden in de jaren zeventig natuurlijk ook goede voetballers, onder wie Beckenbauer, Müller en Overath. Ze waren zo goed dankzij het straatvoetbal. Ze waren technisch vaardig en intelligent. Op onze mentale sterkte en teamgeest konden we altijd vertrouwen, maar verder zat er geen grote filosofie achter ons voetbal. Later moesten we radicaal anders gaan denken, ook omdat het buitenland zich ontwikkelde en ons inhaalde. Hoe blijven we goed, luidde de centrale vraag? Hoe zijn we morgen beter dan vandaag? Dat moet altijd de levensinstelling zijn.'

Die slag heeft Nederland gemist, is zijn opvatting. 'Het spel in Nederland is doorgaans statisch, zonder veel positiewisselingen. Het is vaak makkelijk te verdedigen.'

Ommekeer

Het EK van 2000 in Nederland en België was de katalysator voor de ommekeer in Duitsland, vanwege de uitschakeling in de groepsfase. De bond heeft sindsdien duizenden trainers opgeleid en verspreid over het land. De beste talenten zijn ondergebracht bij de profclubs, de iets mindere talenten bij regionale steunpunten. Geen talent blijft ongezien. Jeugdtrainers krijgen een behoorlijk salaris en hebben status. Peter Hyballa is zelfs gepromoveerd van de jeugd van Leverkusen naar het hoofdtrainerschap van NEC in Nijmegen.

Elgert, drievoudig landskampioen met de A-jeugd van Schalke, was in 2013 trainer van het jaar in Duitsland. Hij dacht dat ze hem voor de gek hielden, toen ze hem belden om te melden dat hij de winnaar was.

Elgert: 'Tussen 2000 en 2005 hebben we veel naar het buitenland gekeken. Niet eens zozeer om de techniek, maar meer om het spel in het hoofd, het spel met de hersens. We voelden de noodzaak om in te halen, om te leren van anderen. Dat inhalen ging feitelijk snel, want we hebben een groot reservoir aan voetballers. Onze trainersopleidingen zijn nu veel beter dan vroeger. Spelers lezen mede door de vaardigheid van hun trainers de wedstrijd beter. Verdedigers zijn geen sobere mandekkers meer, maar ze voelen zich thuis in zonedekking. Ze scannen het veld, weten precies waar medespelers en tegenstanders zijn. Het positiespel is sterk verbeterd.'

Natuurlijk stipt hij ook de multiculturele samenleving aan als factor in het succes. Zie Sané, Khedira, Özil. De veelkleurigheid van de bevolking heeft Duitsland meer talent gebracht. Kinderen uit sociaal armere lagen weten dat ze zich dankzij voetbal kunnen verheffen. Ze hebben geen moeite te voldoen aan de 10-duizendurenregel, waarin Elgert gelooft. Zo veel tijd is volgens menig specialist nodig om iets tot in perfectie te leren, of het nu vioolspelen of voetbal is.

Een langer verblijf aan de top is alleen te handhaven bij voortdurende waakzaamheid. 'Engeland, het moederland van het voetbal, heeft jarenlang gedacht dat er niets kon gebeuren. Maar de enige mogelijkheid om bij te blijven is voortdurende verbreding van de horizon. De kennis verdubbelt zich in korte tijd. Het gaat onherroepelijk fout als je alleen zegt: wij zijn de besten.'

De Duitser Thomas Linke (rechts) in duel met Costinha van Portugal. Het groepsduel in Rotterdam eindigde in 3-0 voor de Portugezen. Beeld epa

Trainer of conciërge

En dan gaat het ook nog om het stimuleren van vrijheid, ook in het hoofd. 'Je mag spelers nooit hun creativiteit ontnemen. Dat wil overigens niet zeggen dat techniek en creativiteit belangrijker zijn dan tactiek. Want elke beslissing is ook tactisch.' Elgert denkt dat Duitsland goede trainers opleidt. Wie beweert dat trainers overschat zijn, kan weerwoord van hem verwachten. 'Als dat zo was, zou elke willekeurige conciërge hetzelfde bereiken als een trainer. Dat is niet zo. De trainer staat achter de speler. Hij biedt zijn hulp aan. Een goede jeugdtrainer discussieert en begeleidt, vraagt en zet aan tot denken. Het beste is als de pupil zelf oplossingen vindt. Dan gaat ontwikkeling bijna vanzelf.'

De trainer van NEC

Van Elgert, die zichzelf meer een opleider vindt, gaat de reis naar Peter Hyballa (40), de jeugdtrainer met hogere ambities. Een paar weken na het gesprek tekent hij verrassend een contract voor twee jaar als hoofdtrainer met NEC.

Hyballa is een kleurrijk type, met een vlotte babbel. Op een zonnig terras in Münster vertelt hij vrijuit. De tijd dat de Duitse voetballer vooral een krachtpatser was, is voorbij, stelt hij. Hyballa wijst op Phillip Lahm, 1,68 meter klein. Vroeger meestal rechts- of linksachter, tegenwoordig vaak op 6, een cruciale functie op het middenveld, de bepalende schakelspeler. Vroeger speelden op die positie krachtspelers als Buchwald of Eilts. Nu dus Lahm bij Bayern.

Hyballa is een charismatische man, de zoon van een Nederlandse moeder. Hij is schrijver van boeken met trainersstof, en geeft een boek in trainingsleer cadeau. 'Weet je wie dat is?', wijst hij naar de cover van het boek. Nee, het gezicht is niet te zien. Het is de jonge Mario Götze, de maker van de enige goal in de WK-finale tegen Argentinië. Götze trainde eens onder Hyballa in de A-jeugd van Borussia Dortmund.

Peter Hyballa: 'Spelers van 12 jaar zijn hier al perfect voorbereid op wedstrijden.' Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

Hyballa speelde eens de finale van de beker bij de A-jeugd tegen Mainz, toen met Tuchel als trainer en Schürrle als één van de spelers, degene die de voorzet gaf op dat doelpunt van Götze in Rio de Janeiro. Tuchel is inmiddels de verrassende trainer van Borussia Dortmund, als opvolger van Jürgen Klopp.

Het is een trend die Hyballa bepaald niet als enige signaleert, een trend die het Duitse voetbal heeft veranderd. 'We zijn vooral meer gaan nadenken over voetbal. Veel jonge trainers zijn aangesteld. Soms nog studenten en zeker niet alleen oud-profs. Ze hebben een diverse achtergrond, ze zijn in aanraking geweest met handbal, met hockey. Het heeft geleid tot een bijna wetenschappelijke benadering van de sport. Elke profclub heeft psychologen in dienst, pedagogisch medewerkers. In trainersteams zoeken we naar de ideale mix van verschillende types, en dan niet alleen vrienden van de hoofdtrainer. De tijd dat ze een trainer met een bril hier spottend een 'concepttrainer' noemden, is voorbij.'

De gereedschapskist

Kijk, de oude deugden, die verdwijnen nooit. Die neemt de Duitser standaard mee in de gereedschapskist. 'Kracht, discipline, uithoudingsvermogen, dat zit allemaal in onze cultuur. Kracht, lopen zonder bal, het bos in als jeugdspeler, iedere voetballer kent dat hier. Zelfs bij een achterstand van 2-0 in de 85ste minuut weet je het nooit met Duitsers. Ze slaan de vuist in hun hand en gaan, tot het eindsignaal. Vooral de nieuwigheden hebben geleid tot verbetering: de jeugdopleiding. Steunpunten in de regio's, waarin invloeden uit Duitsland, Nederland en Frankrijk zijn verwerkt, met andere, betere trainers. Julian Nagelsmann, de 28-jarige trainer van Hoffenheim, en Thomas Tuchel zijn niet aangenomen omdat ze vroeger als prof alles hebben gewonnen in hun leven, maar omdat ze spelers kunnen ontwikkelen.'

Nederland kijkt in het onlangs gepresenteerde toekomstplan Winnaars van morgen eindelijk in spiegel, voor zelfanalyse. Hyballa keek in het verleden naar Schalke en Bochum, maar ook naar NEC, naar andere clubs, naar de Nederlandse tv. Hij is lid van de CBV, de Coaches Betaald Voetbal. 'De instelling in Duitsland is totaal veranderd. We denken veel meer na over tactiek, over posities. Wat doet een 10, wat doet een 9? Rennen en mentaliteit tonen is niet meer genoeg voor onze jonge spelers. Dat willen ze ook niet meer. Ja, we spelen pressing, maar ze willen ook weten hoe we pressing spelen. Het gaat niet meer om posities in voetbal, maar om ruimtes. Wat doet de nummer 6 als de nummer 3 inschuift?

Thomas Tuchel, de trainer van Borussia Dortmund. Beeld afp

Instinct

'Het enige waarvoor we in Duitsland moeten oppassen is dat we ons instinct kunnen verliezen. Spelers van 12 jaar zijn hier al perfect voorbereid op wedstrijden, met het bekijken van beelden van de tegenstander en al. Daar is ruimte, krijgen ze te horen, daar liggen kansen. Kinderen van 12 jaar lopen in de sportschool op de band, zoals Rocky in de film. Ze doen Coerver-oefeningen voor hun techniek én ze ondergaan drilltraining.'

Hij bedoelt dat alles ook te geregeld kan zijn, te wetenschappelijk. 'Wij Duitsers hebben een idee van leven. Georganiseerd, compact. In het voetbal kijken we altijd naar anderen. In Nederland kan iedereen babbelen over voetbal, kijk maar naar al die programma's op tv. Als het slecht gaat, moet er iets gebeuren. Bam. Nederlanders leven creatief en democratisch, met voetbal met een idee. Coerver, geweldig. Cruijff bij Barcelona, inspirerend. Nederland was jarenlang verder dan Duitsland. Wij trainden op gravel. Maar wij zijn om. We spelen één tegen één in de jeugd, alles op techniek, op snelheid. Overal zijn multiculti-teams, met verschillende inzichten, met creativiteit.

'Je leert van elkaar. De sleutel voor al die geweldige trainers is de jeugd. Jongeren helpen die trainers. De vorige bondscoach Klinsmann en zijn opvolger Löw zijn geweldige voorbeelden geweest voor ons trainersgilde, met hun verruimende blik, hun aandacht voor al die aspecten van het spel waaraan we vroeger niet eens dachten.'

Tekst gaat verder onder de foto.

Links de huidige Duitse bondscoach Joachim Löw, rechts zijn voorganger Jürgen Klinsmann, tegenwoordig in dienst van de Verenigde Staten. Beeld epa

Moed

Duitsland is modern en Duitsland heeft geld. 'Als we zien dat ze in Costa Rica met slechts drie man in de verdediging spelen, gaat iemand daar kijken hoe dat werkt.' Openheid is het toverwoord bij clubs en bonden. 'Al die jongens van de universiteit hebben een open blik. Ze onderzoeken, ze leren, ze ontwikkelen zich. Dat is de moed van jonge trainers en jonge spelers. Vroeger, als een speler van 31 op de bank zat, had je kans op problemen. Als een speler van 20 nu beter is, staat hij de ploeg, klaar, daar praat niemand over.'

De geheimen van het voetbal zijn goeddeels ontsluierd. Duitsland profiteert daarvan.

'Spelers hebben WhatsApp en sturen elkaar filmpjes. Dan komen ze op de training en zeggen ze: trainer, heb je deze variant van een vrije trap gezien uit de Mexicaanse competitie?'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden