Hoe herwinnen we vertrouwen?

Vertrouwen wordt hét trefwoord van het komende decennium. Sinds de bankencrisis herontdekt als fundament van de markt.

Vertrouwen wordt hét trefwoord van het komende decennium. Sinds de bankencrisis herontdekt als fundament van de markt. Sinds de politieke crisis als fundament van de politiek. Sinds de vaccinatiecrisis als fundament van de (preventieve) gezondheidszorg. Maar glibberig als paling. Teerder dan zeepbellen. Kwetsbaarder dan liefde. Vertrouwen, we missen je, waarom heb je ons verlaten?

Vertrouwen op democratie, heet de jongste publicatie van de Raad van Openbaar Bestuur (ROB). Vertrouwen in burgers, heet een aanstaand rapport van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR), na het eerdere Vertrouwen in de buurt. Allemaal bezorgd over ontbrekend vertrouwen, en op zoek naar hoe het kan worden herwonnen.

Zootje
Ook vandaag is een dag van ontbrekend vertrouwen. De helft van de burgers zal vermoedelijk niet gaan stemmen. Uit wantrouwen. Omdat het allemaal maar een zootje is, zo zeiden vele passanten vorige week op straat in Amersfoort tegen een verslaggever van radio 1.

De verslaggever had het hele stadhuis in paraatheid gebracht om wantrouwende kiezers met hun relaas te woord te staan. Maar niemand wilde. Niemand kon vertellen waarover hij ontevreden was. Nou gewoon, over alles. Bijvoorbeeld? Nou alles, gewoon.
Vertrouwen op de kracht van mensen, variant van het D66-motto, zal het motto van de komende regering zijn, ongeacht diens politieke kleur. Maar hoe doe je dat? (D66 zelf, het redelijke gebrek aan alternatief, studeert daar nog op.)

Overgave
Vertrouwen is het tegendeel van wat de afgelopen decennia centraal stond. Autonome burgers bijvoorbeeld, die vrij kiezend baas over eigen leven zijn. Vertrouwen vereist overgave. Je lot in andermans handen leggen. Vertrouwen is de beslissing dat te doen, vanuit de erkenning dat je niet overal zelf baas over kunt zijn en niet alles volledig kunt doorzien. Na twee decennia hameren op de autonome burger en diens recht op volledige transparantie is dit niet gemakkelijk.

Vertrouwen draait ook om erkenning en aanvaarding van risico’s. Hoeveel transparantie en afrekening we ook eisen, risico’s blijven bestaan. Na twee decennia eisen van ‘keiharde garanties’, kunnen we ons ook bij risicoacceptatie weinig meer voorstellen. Die garantie-eis leidt zelf voortdurend tot ondermijning van vertrouwen in de politiek, betoogt de ROB in zijn recente advies. En tot slechtere zorg, vult de ‘Denktank reductie regeldruk in de Verslavingsreclassering’ van de SVG aan in een binnenkort te verschijnen advies.


Eigenbelang
Vertrouwen is ten derde alleen mogelijk als er enig geloof bestaat in het publieke belang, en in het belang van derden. Je kunt alleen vertrouwen op bestuurders of vaccinatieartsen als je gelooft dat zij door meer worden bewogen dan het najagen van hun eigenbelang. Twee decennia is er gehamerd op het eigenbelang als het enige ware belang. Publiek belang gold slechts als te ontmaskeren hypocrisie. In die situatie is geen plaats voor vertrouwen.

Vertrouwen is ten vierde afhankelijk van het gevoel deelgenoot te zijn. Meedoen zaait vertrouwen, zo luidt een oude les in de politicologie. Uitsluiting en afzijdigheid zaaien wantrouwen. Die les wordt nu in de praktijk opgedaan bij burgerinitiatieven en buurtbudgetten.

Vertrouwen hoeft niet blind. Beter niet zelfs. Het wordt alleen maar sterker van de kritische vragen op gezette tijden. Mits dan vertrouwenwekkende signalen volgen. Zo vertrouw je ook je geliefde, vrienden en collega’s – niet door een schriftelijk rapport van alle daden en gedachten per minuut.

Aanspreken
Aanspreekbaarheid is een laatste pijler van vertrouwen. Als er iets is, moet er wel een echt mens van vlees en bloed aanspreekbaar zijn. Aanspreken moeten we niet verwarren met afrekenen. Wie aanspreekbaar is, verdient vertrouwen, ook als hij soms domme dingen doet.

Dat begreep de voormalige Maastrichtse burgemeester Leers, maar de raad die hem afzette helaas niet. Vaak is in onze kapot georganiseerde samenleving een dozijn mensen verantwoordelijk, maar toch niemand aanspreekbaar. Bij herstel van vertrouwen hoort het spreekwoord liever één aanspreekbare in de hand dan tien in het dossier.

Vertrouwen herwinnen: we hebben er wel een decennium voor nodig.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden