Hoe herkenbaar is De Luizenmoeder - kan dat in het echt eigenlijk niet beter?

Dit zeggen ouders, leerkrachten en deskundigen

De tv-serie De Luizenmoeder maakt op het schoolplein de tongen los. Want hoe herkenbaar. En hoe vreselijk. Werkdruk, duikende ouders, protocollen. Kan dat niet beter? Wat vinden ouders, leerkrachten en deskundigen?

Foto NPO

Op een basisschool in Aalten heeft een juf voor de grap een zelfgemaakt zwaaistoplicht voor haar klas gezet, zoals jufvrouw Ank heeft in De Luizenmoeder. Er is een carnavalskraker, geënt op Anks lied in de komedieserie. Hallo Allemaal staat één op iTunes. Er zijn mokken en tassen met teksten van de getergde docent: 'Dat vinden wij niet raar, dat vinden wij alleen maar heel bijzonder.'

Op weinig schoolpleinen zal De Luizenmoeder, een serie van de Avrotros, onbesproken zijn gebleven deze week: de derde aflevering trok een kleine 2,6 miljoen kijkers. Dat de serie in korte tijd zo'n hype werd, zal deels te danken zijn aan De Wereld Draait Door, dat er ruim aandacht aan besteedde. Kranten schreven lovende recensies. Opiniemakers roemen de serie omdat zij 'doorgeslagen politieke correctheid' persifleert. Maar het succes lijkt vooral gestoeld op de herkenbaarheid voor ouders én leraren.

In afleveringen van amper een half uur legt de serie veel van wat er wringt in het basisonderwijs bloot. De gestresste juf die een moeder toebijt dat haar dochter die dag onmogelijk jarig kan zijn omdat er al een ander kind jarig is. Heeft ze het verjaardagsprotocol dan niet gelezen? De directeur die zelf geen orde kan houden. De ouders die elkaar de maat nemen op het schoolplein.

Het mini-universum van de basisschool wordt door de serie voer voor discussie, blijkt uit een rondgang langs ouders, leraren en onderwijsonderzoekers. Waarom houden scholen er eigenlijk zoveel protocollen op na? En worden ouders niet te veel onder druk gezet om te helpen? Drie herkenbare problemen uit de serie. Plus hoe het anders kan.

Foto NPO

De participizza-avond: helpen kan ook op een andere manier

De ogen van directeur Anton lichten op als hij een inval krijgt. 'We organiseren een ouderavond over de ouderparticipatie', zegt hij in aflevering 3 tegen hulpmoeder Nancy, die zo bedolven is onder het vrijwilligerswerk dat ze niet meer toe dreigt te komen aan de herfsttafel. Anton: 'En dat doen we onder het genot van een punt pizza.' De 'participizza-avond' is geboren. 'Dan kan niemand meer wegduiken', zegt de directeur strijdlustig.

Op de fictieve basisschool DeKlimop zijn er luizenmoeders, lief-en-leedmoeders, groenevingermoeders, enzovoorts. En er zijn de medezeggenschapsraad, de oudercommissie en de ouderraad. Nieuwkomers moeten onderaan beginnen: als luizenouder.

Foto NPO

Zo gaat het op veel scholen. Een kwart van de ouders gaat weleens mee op een uitje of helpt bij sportdagen, blijkt uit een enquête die belangenvereniging Ouders & Onderwijs vorig jaar hield. Ouders helpen ook bij luizencontrole (9 procent); lezen voor (10 procent); of doen klusjes op school (10 procent) - en veelal combineren ze meerdere taken.

Een deel van de ouders voelt zich onder druk gezet om mee te helpen, blijkt ook uit het onderzoek. Ze voelen zich schuldig als ze niets doen, zelfs om een legitieme reden. Anderen hebben juist het idee dat het altijd dezelfden zijn die bijspringen.

'Klassenouders zeggen tegen mij: dan neem je toch een dagje vrij om te helpen?', zegt Karin la Maitre (40) uit Leeuwarden. Volgens de gescheiden moeder van drie kinderen, met een fulltimebaan, lijkt de school er soms van uit te gaan dat het leven alleen om school draait. 'Oudergesprekken worden om vier uur 's middags gepland. Dan ben ik aan het werk.'

Foto NPO

Omgekeerd is Kitty de Hesse (43) uit Arnhem weleens gefrustreerd als op haar oproep voor hulp niemand af komt. Ze is al jaren luizencoördinator, en lid van de klankbordgroep, de ouderraad én de activiteitencommissie op de school van haar twee kinderen. Ouders helpen overigens wel graag met de kerstviering of het schoolreisje. 'Dan kijken we eerst naar de ouders die al veel helpen, die mogen ook weleens wat leuks doen.'

Volgens onderwijsadviseur Peter de Vries, gespecialiseerd in de relatie tussen ouders en scholen, zetten sommige scholen ouders te veel onder druk. Hij wijst op een voorval een maand geleden. Een basisschool op Goeree-Overflakkee vroeg vaders papier in te zamelen om geld te verdienen voor schoolreisjes. Vaders die dit niet wilden, werd verzocht 50 euro over te maken ter compensatie.

Foto NPO

'Soms is de druk door andere ouders ook enorm', zegt De Vries. 'De suggestie is: als je geen luizenvader bent, ben je niet betrokken.' Naast zijn werk voor adviesbureau CPS doet De Vries in Utrecht een promotieonderzoek naar ouderbetrokkenheid. 'De veronderstelling is vaak dat ouderparticipatie belangrijk is voor de leerprestaties van het kind, maar dat is nooit aangetoond. Betrokkenheid van ouders bij de schoolontwikkeling van hun kind is wel belangrijk.'

Uit het onderzoek blijkt dat sommige ouders wel op een andere manier willen helpen. Een vader die werkt in de ict bouwt liever mee aan de website van de school dan luizen te pluizen. 'Een timmerman kan helpen met klussen', zegt Peter Hulsen, directeur van Ouders & Onderwijs. 'Er zijn al scholen die daarop inspelen en ouders bijvoorbeeld les laten geven over een onderwerp op hun terrein.'


Het verjaardagsprotocol: betutteling maakt ouders recalcitrant

'Is dat drop? Ai, wat jammer.' De vader van Maledief (want verwekt op de Maledieven) schudt zijn hoofd als hij de traktatie ziet die Hannah voor haar jarige dochter heeft gemaakt. De perenmuizen met dropoogjes zijn tegen de richtlijnen van het traktatiebeleid. 'Jij hebt je niet verdiept in het verjaardagsprotocol.'

Als dochter Floor even later de uitnodigingen voor haar feestje wil uitdelen op het schoolplein wordt ze teruggefloten. Dat mag alleen buiten school om en de uitgenodigde kinderen hebben geheimhoudingsplicht, weet dezelfde vader. 'Anders worden de niet uitgenodigde kids nodeloos gekwetst.'

Foto NPO

Het verjaardagsprotocol is geen fictie. Scholen hebben een beleid bij traktaties en uitnodigingen voor partijtjes. 'De jarige wordt vermeld op het bord', staat bijvoorbeeld in het verjaardagsprotocol van de katholieke basisschool Reflector in Heerhugowaard. De jarige mag de groepen op de eigen verdieping rond, mits 'de stoplichtkaart op de deur op groen staat'. En: 'Er wordt alleen in de klas gesnoept en niet tijdens de rondgang.'

Daar blijft het niet bij. Er zijn ook dyslexieprotocollen, hoofdluiscontroleprotocollen, gescheidenoudersprotocollen, groepsindelingprotocollen. Sommige scholen hebben er tientallen op hun website staan.

'Overprotocollisering', noemt Jan van de Ven dit. Volgens de leerkracht, die als gezicht van 'PO in actie' strijdt voor hogere salarissen en minder werkdruk, grijpen scholen soms te snel naar een protocol. 'We proberen zo veel omgangsvormen in regels te vangen dat dit het initiatief om zelf tot een oplossing te komen lamslaat.'

Foto NPO

Het verjaardagsprotocol zegt veel over de samenleving, vindt De Ven. 'We denken dat we alles kunnen oplossen door het op te schrijven.' Als er maatschappelijke problemen opgelost moeten worden, wordt er al snel naar het onderwijs gekeken. 'Dan moet er weer een gezondevoedingprotocol komen, of een pestprotocol, zegt Van de Ven. 'Daar lossen we die problemen echt niet mee op.'

Volgens onderwijsonderzoeker Peter de Vries speelt er nog iets mee. Leraren willen graag aardig gevonden worden en durven ouders soms niet aan te spreken op ongepast gedrag. Een protocol om op terug te vallen komt dan goed van pas. 'Onderwijs is soms een keiharde wereld omdat we zo zacht voor elkaar zijn.' De Vries raadt leraren aan ouders zelf aan te spreken als er iets niet goed gaat. Van betuttelende protocollen worden ouders recalcitrant.

Op de school van Jelmer de Wal wordt dat al in praktijk gebracht. De directeur van basisschool de Sluis in Zeist zegt jeuk te krijgen van protocollen. 'Het is een keurslijf dat ouders hun autonomie ontneemt.' Hij kent een school waar leerlingen een briefje in hun broodtrommel mee krijgen als de lunch niet volgens het protocol is. 'Als ik daar ouder was, zou ik in opstand komen.'

Protocollen over calamiteiten uitgezonderd, doet De Sluis niet aan papieren richtlijnen. Wel organiseert de school aan het begin van elk schooljaar startgesprekken met alle ouders. Daar wordt afgesproken hoe het contact met de leraar verder verloopt. Sommige ouders willen nauw betrokken worden, anderen hebben daar minder behoefte aan. Het contact met de ouders verbetert erdoor. 'De wederzijdse verwachtingen worden ook uitgesproken tijdens dat gesprek, dat scheelt gedoe later in het jaar.'

Foto NPO

Juf Ank: van leerkracht wordt veel verwacht

'Als het zwaailicht aanstaat, mogen jullie naar hartelust zwaaien. Doe het allemaal maar even.' In aflevering 2 introduceert juf Ank een oplossing voor een probleem waar ze al langer mee worstelt: ouders die 's morgens maar geen afscheid nemen van hun kinderen en haar lestijd kapen. Ze legt het principe uit aan de fronsende ouders. Als het half negen is gaat het zwaaistoplicht op oranje. 'Niemand zwaait meer, anders zwaait er wat.'

Van alle stereotypen in de serie is de neurotische juf Ank het meest opgeblazen. Ze lijkt op het randje van een burn-out te balanceren. Ze spreekt ouders toe alsof het kinderen zijn en ze is extreem rechtlijnig. 'Jawel, jij bent wél jarig vandaag', blaft ze tegen het meisje dat eigenlijk de vorige dag jarig was, maar niet mocht trakteren omdat haar moeder dat niet in de groepswhatsapp had aangegeven.

Foto NPO

Toch is het herkenbaar, zeggen ouders en leraren. Maar waar ouders in haar de ultieme terrorjuf herkennen, zien leraren in het personage vooral bevestigd hoezeer hun werk onder druk staat. 'Ik was een soort juf Ank', zegt Erica de Goeij, docent op de Utrechtse pabo Marnix Academie. Ze werkte tien jaar op een basisschool, maar stopte enkele jaren geleden omdat de baan lastig te combineren viel met haar werkzaamheden aan de pabo.

'Ik zie een juf die goed les wil geven. Die slimmer is dan haar directeur en door hem vooral in de weg gezeten wordt.' Zelf wist De Goeij ook precies wat ze in haar lessen wel en niet wilde doen, en vond ze de benadering van haar school weleens betuttelend. 'We moesten op een gegeven moment een stoplichtsysteem invoeren in alle klassen dat de kinderen duidelijk moest maken wanneer ze wel en niet mochten praten. Ik gaf toen les aan groep 8 en vond het een infantiele manier van werken en wilde het niet. Maar het moest en zou schoolbreed worden ingevoerd.'

Foto NPO

Leraren komen tijd tekort, zegt Anna Bosman, hoogleraar dynamiek van leren en ontwikkeling aan de Radboud Universiteit. 'Ik heb veel onderzoek gedaan op scholen. Het viel me op hoe hoog de administratieve druk is in het onderwijs en hoeveel ouders verwachten van de leraar.'

Als Bosman zelf voor de klas zou staan, zou ze het ouders verbieden de klas in te komen bij het wegbrengen. 'Het brengt veel onrust met zich mee. Ouders zijn egocentrisch, dan willen ze de juf per se vertellen dat hun kind slecht heeft geslapen. Die juf heeft wel wat anders aan haar hoofd.'

Minder administratie, ouders die hun zorgen buiten schooltijd bespreken: het zou de gestresste juf helpen. Maar ook de houding van de leraar is belangrijk, zegt onderzoeker De Vries. 'Er zijn juffen die nooit uit hun rol stappen en brieven aan ouders ondertekenen met 'juf'. Dan communiceer je niet op een volwassen manier met ouders. Zonde, want leraren willen graag een goede band met ouders.'

Volgens De Vries besteden sommige pabo's onvoldoende aandacht aan de omgang met ouders. Studenten leren omgaan met probleemouders, maar niet hoe ze het dagelijks contact goed kunnen houden. 'Als je kiest voor het onderwijs, kies je ook voor contact met de ouders.'

Of De Luizenmoeder structurele veranderingen in het onderwijs teweeg zal brengen, valt te bezien. Maar grote kans dat scholen zich voortaan twee keer bedenken voor ze een gedetailleerd verjaardagsprotocol invoeren.


Vergelijk jezelf met andere ouders op het schoolplein

Kinderen met onuitspreekbare namen, het gedoe rond gezonde traktaties en de moedermaffia op het schoolplein: de hitserie De luizenmoeder is voor menig ouder een feest van herkenning. Maar hoe gedraag jij je eigenlijk op de school van je kinderen? Vergelijk jezelf in deze quiz met andere ouders.

Modern ongemak op het schoolplein in De luizenmoeder is herkenbaar - hoe karikaturaal ook (***)
Op zoek naar nieuw bingemateriaal? Dan is de luizenmoeder een optie. 'Sterke scènes, maar het is na twee afleveringen nog niet helemaal duidelijk of er ergens een warm hart klopt en of het meer wordt dan een collectie aan elkaar geschreven sketches', schrijft Mark Moorman in zijn recensie.