REPORTAGE

Hoe herken je iemand die kwaad wil in een massa?

Reportage profilers

Na de recente aanslagen in Nice, Parijs en Orlando worden evenementen als de Canal Parade extra beveiligd. 'Profilers' zijn getraind om de menigte in de gaten te houden. Waar letten ze op?

Beeld ANP

Het is rond half negen 's avonds als Tony (50) even stilvalt. Zijn blik, die de hele avond als een zoeklicht de mensenmassa afkamt, is blijven steken bij twee mannen die lamlendig tegen een dranghek leunen. Hij knikt in hun richting. 'Die met dat rode petje is op zoek naar een probleem. Zijn vriend trouwens ook.'

Voor het ongetrainde oog vallen ze nauwelijks op. Het zijn gewone mannen van rond de dertig. De een draagt een grijs T-shirt en een rood petje, de ander een blauw shirt en een spijkerbroek. Toch gedragen de twee zich anders dan de feestende menigte op het Faberplein in Nijmegen, zegt Tony. 'Die jongen met dat rode petje kijkt veel om zich heen. Hij spuugt op de grond, zit steeds aan zijn neus. De kans bestaat dat hij gebruikt heeft.'

Tony, die vanwege zijn werk niet met zijn achternaam in de krant wil, wordt betaald om te kijken. Als 'profiler' bij PPS Security, een bedrijf gespecialiseerd in de beveiliging van evenementen, gaat hij in grote massa's op zoek naar afwijkend gedrag. Wie zich anders gedraagt, is mogelijk een zakkenroller, een hooligan uit op een vechtpartij, of misschien zelfs een terrorist.

Die laatste categorie bezorgt Tony een drukke zomer. 'Sinds de aanslag op de Bataclan in Parijs willen alle grote evenementen profilers hebben', zegt zijn baas, Jim van Huizen. Een paar jaar geleden zette hij Tony sporadisch in als profiler. Nu zou hij hem dit werk zeven dagen per week kunnen laten doen - en dan nog komt hij handen tekort.

Met de groeiende reeks aanslagen tijdens festivals en drukbezochte evenementen als doemscenario op het netvlies, zoeken organisatoren naar nieuwe manieren om de veiligheid te waarborgen. 'Het inzetten van profilers is een van de weinige maatregelen die je kunt nemen tegen een ongrijpbaar risico als terrorisme', zegt Syan Schaap van veilgheidsadviesbureau Event Safety Institute. Beveiligers kunnen zich in een paar dagen tijd laten omscholen tot profiler aan een van de vele opleidingsinstituten en trainingscentra die de laatste jaren zijn opgericht.

Hoeveel profilers Nederland inmiddels telt en waar ze worden ingezet, is niet bekend. Organisatoren van evenementen delen deze informatie uit veiligheidsoverwegingen niet. Ook de meeste beveiligingsbedrijven laten zich er niet over uit. Wel is bekend dat ze rondlopen op festivals als Lowlands en grote publieke evenementen als de Nijmeegse vierdaagse. Het zou goed kunnen dat er ook tijdens de Canal Parade aanstaande zaterdag profilers worden ingezet.

Beeld ANP

Hoe werkt dat eigenlijk, een terrorist herkennen in de mensenmassa? 'Niet', zegt Tony. 'Het is simpel. Als je zoekt naar een terrorist, ga je 'm niet vinden.' De beveiliger staat met twee collega's in het centrum van Nijmegen, waar grote mensenmassa's samendrommen vanwege de wandelvierdaagse. Om niet te veel aandacht op zich te vestigen, dragen ze gewone kleren, een T-shirt, spijkerbroek en gympen. Maar door hun kale koppen in combinatie met getatoeëerde spierbundels vallen ze toch nog enigszins uit de toon.

Tony: 'Als je zoekt naar een man met een baard in een djellaba, kom je er niet. Een terrorist probeert op te gaan in de mensenmassa.' Een profiler begint met vaststellen wat normaal gedrag is en wat daarvan afwijkt. Dat kan zijn: iemand die niet naar het podium kijkt als alle blikken die kant op gericht zijn. Een groep jongeren op een evenement waar de gemiddelde leeftijd vijftig-plus is. Iemand die alleen is als alle anderen in kluitjes bijeen staan.

Lees verder onder de video.

Bij dit soort afwijkend gedrag is een profiler extra alert. Een uur nadat zijn dienst is begonnen, ziet Tony de mannen die zich merkwaardig gedragen. Ze zijn onrustig, kijken veel om zich heen. 'Dit zijn jongens op zoek naar actie.' Geen terroristen, wel relschoppers, denkt Tony. Hij houdt ze vanaf een afstandje in de gaten. Als ze iets ondernemen, kan hij met zijn walkietalkie collega's oproepen. Na een paar minuten loopt het tweetal weg. 'Prima, zijn ze ons probleem niet meer.'

Aan de andere kant van het plein heeft collega Pieter (43, wil evenmin met zijn volledige naam in de krant) ook een afwijkend persoon in het vizier. Een man met een grote tas, en een winterjas. 'Het is hartje zomer en die tas is erg groot voor deze gelegenheid.' Daar zit iets in. 'Dat kan een nest puppy's zijn, maar het kan ook een bom zijn.' En dus vraagt Pieter een collega in uniform de man in de gaten te houden. Mocht hij zich ernstige zorgen maken, dan kan de profiler de politie inschakelen. 'Wij hebben uiteindelijk geen andere bevoegdheden dan burgers. De politie kan zo'n man aanhouden.'

Het komt ook voor dat Pieter een bezoeker met afwijkend gedrag zelf aanspreekt. Als mensen zich te snel en doelgericht door de menigte bewegen, bijvoorbeeld. 'Bezoekers die recht op iets af lijken te gaan zonder om zich heen te kijken. Dan vraag ik: gaat het goed, zoek je iemand?' Afhankelijk van het antwoord wordt de beveiliging ingeschakeld. 'Als de reactie is: bemoei je met je eigen zaken, is dat reden er iemand bij te halen.'

Onomstreden is predictive profiling, zoals de van oorsprong Israëlische methode voluit heet, overigens niet. 'Het is geen exacte wetenschap', zegt Mari van Dorst, adviseur bij Kenniscentrum Evenementenveiligheid. 'Profiling kan werken, maar beveiligers zitten er ook vaak naast.' Menselijk gedrag laat zich niet zomaar voorspellen. 'Een van de terroristen die zich opbliezen in de metro in Londen, is vlak van tevoren teruggelopen omdat hij zijn wisselgeld was vergeten', zegt Van Dorst. 'Dat verwacht je niet van iemand die op het punt staat een zelfmoordaanslag te plegen.'

Profiler Pieter kijkt uit naar mensen die zich afwijkend gedragen. Aanhoudingen mag hij niet verrichten: 'wij hebben geen andere bevoegdheden dan burgers.' Beeld Aurélie Geurts

Dan is er de associatie met etnisch profileren, die de naam alleen al oproept. Volgens profilers heeft hun werk daar niets mee te maken. Pieter: 'We kijken naar gedrag, niet naar uiterlijk.' Aan de andere kant: het gaat om wat afwijkt. 'Als ik op een r&b-festival sta, valt een blonde Hollander op. Als ik op een feest sta waar veel blanken op afkomen, valt iemand met een getinte huidskleur op.'

Bij profiling bestaat altijd een risico op etnisch profileren, zegt Hans Boutellier, bijzonder hoogleraar veiligheid en burgerschap aan de Vrije Universiteit. 'Dat wil nog niet zeggen dat het een slechte methode is, maar we moeten erbij stilstaan.' Volgens de hoogleraar typeert de werkwijze vooral de gespannen staat van de Nederlandse samenleving. 'We zitten op de toppen van onze zenuwen, daarom wordt er naar dit soort methodes gegrepen.'

Omdat het werk veel concentratie vergt, draaien de beveiligers korte diensten van hooguit vijf uur. Zitten de mannen er weleens naast? 'Natuurlijk, zo vaak', zegt Pieter. 'Ik heb weleens een Surinaamse man aangesproken die heel wild stond te doen. Hij leek agressief. Uiteindelijk bleek dat hij een beetje boos was en vooral erg expressief.'

Daar staat tegenover dat ze op deze manier ook weleens iemand met een vuurwapen eruit pikken. 'Meestal is er niets aan de hand, maar eens in de zoveel tijd spot je wel iemand die kwaad in de zin heeft.' Vanavond is er bij geen van de afwijkende personen iets aan de hand. De man met de winterjas en grote tas blijkt bij navraag een Duitse toerist die geen hotelkamer heeft kunnen vinden en daarom bepakt en bezakt door de stad zwerft. 'Mijn werk is wachten op iets waarvan iedereen hoopt dat het nooit gaat gebeuren', zegt Tony. 'Tot nu toe blijft het bij wachten.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.