Analyse

Hoe help je een miljoen gevluchte Irakezen in chaotische situatie?

Amnesty noemde dinsdag de opvang in Koerdistan van Iraakse vluchtelingen 'schandalig'. Kan dat niet beter, in een gebied vol westerse organisaties?

Rob Vreeken
Een van de yezidi's die naar het Sinjargebergte waren gevlucht uit vrees voor de jihadistische terreurgroep IS. Beeld Metrography
Een van de yezidi's die naar het Sinjargebergte waren gevlucht uit vrees voor de jihadistische terreurgroep IS.Beeld Metrography

Schokkend falen

Schiet de internationale hulpverlening in het noorden van Irak tekort? Dat haal je de koekoek, zeggen de hulpverleners. Honderdduizenden Irakezen zijn op drift geraakt in een oorlogsgebied waar het gevaar steeds weer ergens anders opduikt. De frontlinies slingeren heen en weer en elke dag melden zich nieuwe ontheemden. Het is dweilen met de kraan open.

De kritiek van Amnesty International, dat dinsdag het 'schokkende' falen van de internationale gemeenschap aan de kaak stelde, is dus in zekere zin een open deur. Het is moeilijk te ontkennen dat er meer moet gebeuren, zeggen Ariane Rummery van de VN-vluchtelingenorganisatie (UNHCR), Tineke Ceelen van Stichting Vluchteling en Sitara Jabeen van het Internationale Rode Kruis (ICRC).

'Maar we zitten in een buitengewone situatie', zegt Rummery. 'De linies zijn voortdurend aan het bewegen.' Er worden kampen ingericht die korte tijd later weer opgegeven moeten worden omdat de gevechten tussen de strijders van de Islamitische Staat (IS) en hun tegenstanders zich verplaatst hebben.

Ceelen heeft het over 'constant bewegende vluchtelingenstromen', men trekt van de ene naar de andere plek. Ze hoorde van collega's die hulp hadden geregeld voor driehonderd families in een school; toen die de volgende dag werd afgeleverd bleken ze alweer vertrokken te zijn.

Vluchtelinge die dezer dagen is gearriveerd bij de grens tussen Irak en Syrië. Beeld Metrography
Vluchtelinge die dezer dagen is gearriveerd bij de grens tussen Irak en Syrië.Beeld Metrography

Duizenden locaties

De directeur van Stichting Vluchteling trok de afgelopen dagen van Erbil via Dohuk naar het oosten van Syrië, waar ook veel Irakezen heen zijn gegaan. Ze zag 'werkelijk o-ve-ral' vluchtelingen. Gezinnen verblijven in casco's van huizen in aanbouw, in verlaten flats, onder viaducten, in parken, scholen, kerken.

Slechts een fractie van de ontheemden is in kampen ondergebracht, volgens Rummery. De meesten hebben her en der hun toevlucht gezocht in steden en dorpen, verspreid over duizenden locaties. Ook bij particulieren krijgen de opgejaagden onderdak. 'De plaatstelijke bevolking is bijzonder genereus. Ik hoor verbazingwekkende verhalen over de hulpvaardigheid.'

Maar met die versnippering en beweeglijkheid is er geen sprake van een overzichtelijke vluchtelingenpopulatie die met één grote, gecoördineerde operatie kan worden voorzien van op zijn minst water (het is 45 graden), voedsel, medicijnen en andere basisbehoeften. Zelfs de aantallen ontheemden zijn niet bekend. 'Iedereen roept maar wat', zegt Ceelen. 'Niemand die het weet.'

Een yezidi die is gearriveerd bij de grens tussen Irak en Syrië. Beeld Metrography
Een yezidi die is gearriveerd bij de grens tussen Irak en Syrië.Beeld Metrography

Onveiligheid

Een andere factor die de hulpverlening bemoeilijkt is onveiligheid. Door het oorlogsgeweld zijn sommige plekken, zoals de berg Sinjar met zijn duizenden radeloze yezidi's, voor hulpverleners onbereikbaar.

Het ICRC heeft het ziekenhuis van de door IS ingenomen stad Mosul nu vier maal voorzien van medische voorraad, zegt Jabeen, 'maar dat doen we alleen als onze eigen teams het kunnen afleveren, en dat op zijn beurt kan alleen als er afspraken zijn gemaakt over hun veiligheid'. In veel gebieden is de veiligheidssituatie volstrekt onduidelijk. 'Het is vaak moeilijk om contact te krijgen.'

Onveiligheid, chaos, op drift geraakte massa's: het zijn wat Ceelen noemt 'verzachtende omstandigheden' die verklaren waarom hulpverlening in Noord-Irak zo moeilijk is. Feit blijft dat de hulp tekortschiet - het is 'een beetje hier en een beetje daar'.

ICRC en UNHCR zijn de twee grote spelers in de hulpwereld. Met feiten en cijfers illustreren ze op hun websites dat er wel degelijk iets gebeurt. Ze zijn sinds jaar en dag aanwezig in Irak, met veldkantoren in de steden van Iraaks Koerdistan. Al ver vóór de opmars van de Islamitische Staat coördineerden de VN - samen met de lokale autoriteiten - de opvang van honderdduizenden Syrische vluchtelingen.

Jabeen wijst erop dat de huidige crisis al in december vorig jaar begon, toen IS-strijders de stad Falluja innamen. Sindsdien is het aantal Irakezen op drift opgelopen tot circa een miljoen. Het ICRC en zijn lokale partner, de Rode Halve Maan, zijn sindsdien in touw geweest. 'We werken in alle provincies waar problemen zijn. We hebben 200 duizend mensen geholpen. Nog eens 50 duizend mensen proberen we nu te bereiken.'

Dan resteren er nog zeker 750 duizend ontheemden. Krijgen die nu niets? Jabeen: 'Dat weet ik niet. Ik heb geen zicht op wat andere organisaties doen.'

Leden van de Koerdische Vereniging Arnhem demonstreren tegen het geweld in Noord-Irak. Beeld anp
Leden van de Koerdische Vereniging Arnhem demonstreren tegen het geweld in Noord-Irak.Beeld anp

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden