Hoe heilig zijn de twee minuten op 4 mei?

Mag een lawaaiprotest op 4 mei op de Dam? Op die vraag moest de rechter donderdag antwoord geven. Het is symbolisch voor de gevoeligheid waarmee Dodenherdenking de laatste jaren is omgeven.

Rogier Meijerink donderdag in de rechtbank van Amsterdam. Foto Simon Lenskens

Eigenlijk wilde hij de Dodenherdenking van vorig jaar al verstoren met een lawaaidemonstratie op de Dam, bekent Rogier Meijerink donderdagmiddag in de Amsterdamse rechtszaal. 'Maar toen was er al die dominee met zijn actie voor vluchtelingen die zijn omgekomen in de Middellandse Zee, dus dat dreigde elkaar een beetje te gaan bijten.'

Hoogoplopende discussies over de vraag wie we herdenken tijdens 4 mei - en wie niet - zijn de laatste jaren eerder regel dan uitzondering. Maar de verontwaardiging was niet eerder zo groot als over het plan van Meijerink, een man die enige bekendheid geniet als prominent in de Utrechtse kraakscene. Met zijn idee om de twee minuten stilte op de Dam te verstoren uit protest tegen het herdenken van de 'oorlogsmisdadigers' die '150 duizend Nederlandse onderdanen hebben vermoord' in het voormalige Nederlands-Indië, ging hij duidelijk een grens over.

'Het principe van demonstreren is weliswaar heilig, zoals mijn voorganger Van der Laan zei, maar de Dodenherdenking op 4 mei is een heilig moment', reageerde waarnemend burgemeester van Amsterdam Jozias van Aartsen. 'Dat verstoren is onacceptabel en respectloos en bovendien strafbaar.' Van Aartsen verbood het lawaaiprotest en legde Meijerink een gebiedsverbod op. Die beslissing vecht Meijerink, onder massale mediabelangstelling, donderdag aan bij de bestuursrechter.

In 2014 schreef historica Ilse Raaijmakers het proefschrift De Stilte en de storm over de strijd rondom Dodenherdenking. Daarin wordt beschreven hoe de herdenking op 4 mei na de oorlog begon ter ere van de Nederlandse militairen en verzetsstrijders die tijdens de Tweede Wereldoorlog omkwamen. Pas in de jaren zestig kwamen daar nadrukkelijk de slachtoffers van de Holocaust bij. Inmiddels luidt de zin: 'Tijdens de Nationale Herdenking herdenken wij allen - burgers en militairen - die in het Koninkrijk der Nederlanden of waar ook ter wereld zijn omgekomen of vermoord sinds het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog, in oorlogssituaties en bij vredesoperaties.'

Wreedheden

Het is geen verrassing dat sinds enkele jaren kritisch wordt gesproken over de Nederlandse militairen die na de Tweede Wereldoorlog vochten in Nederlands-Indië. De afgelopen jaren wordt er steeds meer bekend over de wreedheden die het Nederlandse leger beging tijden de politionele acties.

Twee jaar geleden was het herdenken van die militairen voor enkelen al een reden om de herdenking de rug toe te keren onder de leus 'Geen 4 mei voor mij'. Het was die actie die Rogier Meijerink 'op dit spoor zette', zegt hij donderdag na afloop van de zitting.

Van suggesties dat hij wel heel weinig respect heeft voor de vele slachtoffers en nabestaanden tijdens de herdenking, wil hij niets weten. Ook de suggestie van Van Aartsen om op een ander moment op een andere plek te demonstreren, heeft hij resoluut van de hand gewezen. Wel heeft hij na de eerste afwijzing besloten zijn plan iets aan te passen. Hij wil niet de stilte verstoren maar in de twee minuten ervoor een luchtalarm laten horen, om daarna met zijn aanhangers demonstratief de Dam af te lopen. Ook dat plan kan niet op Van Aartsens goedkeuring rekenen.

Van Aartsens juristen benadrukken donderdag dat het verstoren van een manifestatie - 'en dat is de herdenking' - verboden is. Maar de rechter houdt het graag simpel, blijkt als zij anderhalf uur na de zitting uitspraak doet. Zij is vooral gevoelig voor het argument van de openbare orde. De voorgenomen actie van Meijerink is gevaarlijk. Dat blijkt wel uit de paniek die er acht jaar geleden ontstond toen een dakloze man ineens begon te schreeuwen. Er vielen destijds 63 gewonden.

'Koloniale rechtbank'

De emoties rondom de lawaaiactie zijn bovendien zo hoog opgelopen dat alleen de aanwezigheid van Meijerink tijdens de herdenking al tot ongeregeldheden kan leiden. Zo hebben Molukse Ajax-supporters al aangekondigd dat ze naar de Dam komen om lawaaimakers snel met geweld het zwijgen op te leggen.

Meijerink zal zich niets van de uitspraak aantrekken, zegt hij zodra het vonnis is geveld. 'Mijn actie richt zich tegen kolonialisme, dus waarom zou ik luisteren naar een koloniale rechtbank.'

Iemand roept hem toe dat hij 'totaal van het padje is'. En dan vlucht de actievoerder snel de rechtbank uit: 'Ik moet nu echt even een sjekkie roken.'

Eerdere incidenten rondom dodenherdenking

4 mei,

1969
Een rookbom verstopt in een krans verstoort de Dodenherdenking in Utrecht. Linkse activisten vinden dat ook de slachtoffers van de Vietnamoorlog herdacht moeten worden.

2010
Tijdens de twee minuten stilte op de Dam begint een dakloze man ineens hard te schreeuwen. Omstanders schrikken en er ontstaat paniek, in het gedrang raken 63 personen gewond. De 'Damschreeuwer' wordt veroordeeld tot een celstraf van zestien maanden cel (acht voorwaardelijk) en een boete van 10 duizend euro.

2012
Bij de herdenking in de Gelderse gemeente Vorden wil het organiserend comité als teken van verzoening zowel Nederlandse als Duitse doden herdenken die op de lokale begraafplaats liggen. Federatief Joods Nederland spant met succes een kort geding aan. 'Herdenking aan dode Duitse soldaten kan passend zijn, maar niet op 4 mei en niet in één adem met de herdenking van slachtoffers van het nazi-bewind', aldus de rechter.

2013
De 15-jarige Auke de Leeuw is met zijn gedicht over de 'foute keuze' van zijn oom de winnaar van de jaarlijkse gedichtenwedstrijd die het Comité 4 en 5 Mei organiseert. Maar Auke mag het verhaal over zijn oom, die bij de Waffen SS diende, niet zoals gebruikelijk voordragen op de Dam. Zowel het Centrum Informatie en Documentatie Israël (CIDI) als het Auschwitz Comité vindt het ongepast.

2017
Dominee Rikko Vooberg wil tijdens de Dodenherdenking in Amsterdam aandacht vragen voor de vluchtelingen die in de Middellandse Zee zijn omgekomen. Hij ziet ervan af, onder meer na felle kritiek van het CIDI.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.