Hoe haal je een zetel in de Tweede Kamer binnen?

Een recordaantal van 81 partijen wil op 15 maart deelnemen aan de verkiezingen. Vandaag moeten ze aantonen overal genoeg steun te hebben. Mooie oefening voor de campagne van straks.

Voor het stadhuis van Zaanstad werft Elisabeth Hunyadi steunverklaringen voor haar partij Nieuwe Wegen, de partij waarmee ex-PvdA'er Jacques Monasch de verkiezingen in wil. Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

Wie zieltjes wil winnen op het vrieskoude Stadhuisplein in Zaandam moet niet alleen over een paar warme handen en een ijzeren geduld beschikken. Dus lacht Ton Spitsbaard volop, ook als hij wordt afgewezen door een passant die zich spontaan bedenkt dat hij zijn trein of bus nog moet halen.

Het is vrijdagochtend, drie dagen voordat alle nieuwe politieke partijen langs moeten bij de Kiesraad, en er is werk aan de winkel voor de partij Nieuwe Wegen. Als Spitsbaard over anderhalve maand zijn vijfde plaats op de kandidatenlijst met een Kamerzetel wil kunnen verzilveren, is het van groot belang dat heel Nederland op de partij kan stemmen.

Dus heeft de manager buitendienst van de gemeente Alphen aan den Rijn voor de tweede dag op rij een strategische positie voor het gemeentehuis van Zaanstad ingenomen. Hij is in gezelschap van Romeo Durgaram, nummer 9 op de lijst van Nieuwe Wegen, en van Elisabeth Hunyadi. Zij is beleidsmedewerker van PvdA-dissident Jacques Monasch, die de partij oprichtte. In Den Helder jaagt intussen de nummer 4 van de lijst, Ibrahim Ekiz, op handtekeningen. Tien komt Nieuwe Wegen er deze vrijdag nog tekort in de kieskring Noord-Holland Noord en nog vijftien in de regio Zwolle.

Vandaag, om uiterlijk vijf uur, moeten alle politieke partijen bij de Kiesraad in Den Haag zijn langsgeweest om de resultaten van hun inspanningen van de laatste twee weken op tafel te leggen. Al die tijd hebben ze in weer en wind gejaagd op de handtekeningen van burgers die vaak nog nooit van hen hebben gehoord, om zo het bestaansrecht van hun partij te stutten. Een partij die landelijk aan de Tweede Kamerverkiezingen wil meedoen, heeft 580 handtekeningen nodig.

Niet eerder woedde in het voorportaal van de verkiezingen zo'n felle strijd om de gunst van de burger. Van de 81 partijen die zich bij de Kiesraad hebben aangemeld - een recordaantal - moesten zeventig de straat op om handtekeningen te vergaren. Alleen de elf partijen die bij de vorige Kamerverkiezingen een zetel of meer behaalden, hoeven zich niet te mengen in die eerste slag om de kiezer.

Een steunverklaring wil nog niet zeggen dat iemand ook op 15 maart op die partij moet stemmen. Toch blijkt het moeilijk genoeg om mensen ertoe over te halen - mét identiteitsbewijs - de gang naar het gemeentehuis te maken, een eventuele wachtrij te trotseren en dan in het bijzijn van een ambtenaar steun aan de partij in kwestie te verklaren.

580 steunverklaringen

Het veroveren van één kieskring (30 stemmen, of 10 op Bonaire en omstreken) is al genoeg om aan de Tweede Kamerverkiezingen te kunnen meedoen. Maar om kans te maken op een Kamerzetel is het zaak in heel het land op het biljet te staan. Daarvoor zijn 580 steunverklaringen nodig: 30 keer 19 kieskringen op het Nederlandse vasteland plus de 10 van Bonaire, Sint-Eustatius en Saba.

Bij de vorige verkiezingen waren bijna 63 duizend stemmen nodig voor een zetel. Elf nieuwe partijen probeerden dat, maar alleen 50Plus lukte het (met twee zetels). De Kiesraad maakt dinsdag bekend welke partijen hun formaliteiten in orde hebben. De andere hebben tot vrijdag voor herstelwerk.

Straatverkoper

Gevolg: partijen die op Facebook in het wild hengelen naar potentiële steunverklaarders ('Iemand die mensen kent in Leiden of daar zelf woont?') en een drukte van belang rond de gemeentehuizen, vooral in de grotere steden. Spitsbaard: 'Je hebt het gevoel dat je elkaar vliegen staat af te vangen.' Donderdag spraken een vrijwilliger van Sylvana Simons' partij Artikel 1 en hij af om in Zaandam de buit te verdelen: de een richtte zich op de vrouwen op straat, de ander op de mannen.

Spitsbaard voelt zich weleens een straatverkoper, zegt hij. 'Het is vervelend mensen te moeten aanschieten, als je ziet dat sommigen het liefst zouden doorlopen. Maar zo is dit systeem nu eenmaal bedacht.' 'De lat ligt hoog en dat is goed', stelt ook Hero Brinkman vast. 'Maar er is meer concurrentie dan ooit tevoren.' Het oud-PVV-Kamerlid is tegenwoordig lijsttrekker van de Ondernemerspartij.

Lang niet alle mensen die Spitsbaard aanspreekt, gaan uiteindelijk overstag voor de politieke idealen van zijn partij die hij beknopt op een vel papier bij zich draagt. 'Er zijn er ook die zeggen: wat een mooie pet heb je op. Of: je lacht zo vriendelijk, ik ga een handtekening voor je zetten.'

Lees verder onder de foto.

'Er zijn er ook die zeggen: wat een mooie pet heb je op. Of: je lacht zo vriendelijk, ik ga een handtekening voor je zetten.' Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

In het gemeentehuis werven mogen de partijen niet, zoals het ook ten strengste is verboden iemand voor zijn handtekening te belonen. Zo staat het in de ondersteuningsverklaring: wie zich laat omkopen, riskeert net als de partijmedewerker die dat doet een geldboete of gevangenisstraf van maximaal 6 maanden 'Je mag nog geen kop koffie voor iemand kopen', zegt Spitsbaard. 'Al is de koffie in het gemeentehuis van Zaanstad gelukkig gratis.'

Partijen begeven zich meer dan voorheen op sociale media, waar ze volop rondvragen, masseren, slijmen en smeken. Het is goedkoop, snel en soms doeltreffend. Facebook en Twitter zijn voor veel partijen bovendien de enige manier om de inwoners van de twintigste kieskring te bereiken: Bonaire, Sint-Eustatius en Saba.

Omdat er niet meer dan dertienduizend stemgerechtigden in 'Caribisch Nederland' wonen, hoeven partijen daar maar tien handtekeningen te verzamelen om op het stembiljet te komen. Maar de eilanders staan zeker niet allemaal bekend als politiek geëngageerd en de afstand met Nederland is voor velen niet alleen in letterlijke zin groot.

Topdrukte op gemeentehuizen

Het ministerie van Binnenlandse Zaken heeft de gemeenten in een brief geadviseerd tijd en mankracht te reserveren voor het in behandeling nemen van de ondersteuningsverklaringen voor nieuwe politieke partijen.

In grote gemeenten als Amsterdam en Rotterdam verliep dat soepel en was er altijd een ambtenaar beschikbaar om de formaliteiten af te handelen. Elders zijn wel problemen ontstaan.

Zo kreeg Hero Brinkman van de Ondernemerspartij klachten van aspirantondersteuners die zouden zijn weggestuurd bij het gemeentehuis omdat er geen tijd was hun verklaringen in behandeling te nemen. 'We gaan het na de verkiezingen naar buiten brengen in een zwartboek', kondigt hij aan.

Ook Artikel 1 zegt verklaringen te zijn misgelopen, doordat potentiële ondertekenaars werd gevraagd later terug te komen op het stadhuis.

Dus komt het aan op goede contacten. Dat Brinkman de Antillen jaren geleden kwalificeerde als 'een grotendeels corrupt boevennest', betaalt zich volgens hem nu uit. 'Met die opmerkingen maakte ik heel wat politici op Bonaire boos. Maar de inwoners waren het roerend met me eens.' Gevolg: zijn Ondernemerspartij had in de overzeese kieskring al snel voldoende steunverklaringen.

Wie niet over zo'n netwerk beschikt, moet met hagel schieten. Zo waagt Frouwkje J. Smit op Facebook een poging om Javier Boezem, bewoner van Bonaire, een handtekening te laten zetten. Het is Boezem niet meteen duidelijk waarom hij wordt aangesproken. 'Wat en wie ondersteunen we?', wil hij weten. 'Artikel 1 van Sylvana Simons', verduidelijkt iemand anders, die zich ook voor de partij inzet.

Lees verder onder de infographic.

Onzinpartijen

'Het is een hindernisbaan', zegt Spitsbaard over de twee weken die hij achter zich heeft liggen. En ook nog een die geld kost: de Kiesraad vraagt van elke partij een borgsom van 11.250 euro. Wie zich voor vandaag terugtrekt of een ongeldige kandidatenlijst inlevert, hoeft niets te betalen. Maar partijen die meedoen aan de verkiezingen, krijgen hun geld alleen terug als ze minstens 75 procent van de kiesdeler hebben behaald. Dat kwam in 2012 neer op ongeveer 47 duizend stemmen.

Denk, het Forum voor Democratie van Thierry Baudet, GeenPeil en VNL (Jan Roos) hadden vorige week al genoeg steunverklaringen verzameld in heel Nederland. Andere partijen hebben hun missie voor de eindstreep afgeblazen of spartelen in de laatste uren op het droge, in de hoop nog een paar handtekeningen in de wacht te slepen.

Zo trok de Partij van de Toekomst van Johan Vlemmix zich terug, omdat het land onbestuurbaar zou worden als zo veel 'onzinpartijen' aan de verkiezingen zouden meedoen. De Kleptocratenpartij ontdekte dat het buiten thuisbasis Vlissingen een stuk moeilijker was om steun te verzamelen, hoewel het betalen van de borgsom geen probleem zou zijn geweest. 'De bitcoins die we ooit kochten, zijn vier tot vijf keer in waarde gestegen', zegt oprichter Robert Geldof.

Verder ziet ook Joop van Ooijen het somber in. 'Mensen zijn verwend geworden, alles komt maar naar ze toe tegenwoordig', constateert de oprichter van Jezus Leeft. 'Iedereen is nog in een soort van winterslaap', zegt MenS (Mens en Spirit, 'meer dan tweehonderd handtekeningen') over de jacht op de benodigde steunverklaringen.

Lang niet alle 81 partijen komen straks op het stembiljet te staan, hoewel de Kiesraad uit voorzorg een alternatief formaat had laten ontwerpen. Volgens het AD haken zeker dertig partijen voortijdig af - Spitsbaard vermoedt dat het er zelfs veertig zullen zijn. En zelfs die schatting lijkt optimistisch, in het licht van de geschiedenis bezien: sinds 1994 stonden nooit meer dan 26 partijen op het stembiljet. Van de 74 partijen die zich in 2006 bij de Kiesraad registreerden, toen een record, overleefden 24 de schifting.

Voor de vrijwilligers van Nieuwe Wegen is er vrijdagmiddag goed nieuws. Nadat Spitsbaard en zijn collega's drie uur lang Zaandammers hebben staan aanspreken, zegt de 580ste burger zijn ondersteuning aan de partij toe. De week vakantie die Spitsbaard voor zijn partij heeft opgenomen, heeft zich hiermee tot zijn vreugde uitbetaald. 'Tijd voor een liter warme chocolademelk', appt hij. 'Met wat erbij.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden