Hoe groot is de schade voor Robert M.'s slachtoffers?

Baby's slaan wel degelijk trauma's op in het brein. Wat betekent dit voor de kinderen die Robert M. misbruikte?

Kinderen in een bolderkar. De kinderen op de foto komen niet voor in het verhaal. Beeld ANP

Achter gesloten deuren is de Amsterdamse rechtbank deze week begonnen aan de bespreking van de dossiers van 67 zeer jonge kinderen die door Robert M. zouden zijn misbruikt. De kinderen waren tussen de 0 en 4 jaar - een leeftijd waarop het brein nog geen bewuste herinneringen creëert. Dat begint pas vanaf het 5de levensjaar.

Dat wil niet zeggen dat voor die tijd het geheugen niet bestaat. 'Baby's slaan emotioneel heftige gebeurtenissen op in het impliciete geheugen', zegt ontwikkelingspsycholoog Sylvia Nossent van Stichting Babywerk. 'Een angstaanjagende situatie komt binnen in de amandelkern van de hersenen en leidt ook bij baby's tot de aanmaak van het stresshormoon cortisol.'

Omdat die angstreactie als het ware is ingeprent, kunnen latere situaties die vergelijkbaar zijn met de misbruiksituatie een onbewuste fysieke reactie oproepen. 'Het werkt hetzelfde als met het geheugen van een dier', zegt hoogleraar Peter Adriaenssens, als kinderpsychiater in Leuven gespecialiseerd in trauma's. 'Als een hond ooit hard met een stok is geslagen, kan hij jaren later een enorme schrikreactie vertonen als hij iemand met een wandelstok ziet.'

Signalen
Nossent: 'Bij een baby zie je bijvoorbeeld soms dat er iets verandert aan de huiddoorbloeding of dat ze ineens slap worden.'
Het is belangrijk dat ouders leren die fysieke signalen te herkennen, zegt Margreet Visser, coördinator van het Kinder- en Jeugdtraumacentrum in Haarlem, waar sommige slachtoffers van Robert M. zijn aangemeld. 'Stel dat bijvoorbeeld ooit een bel ging tijdens het misbruik. Dan kan een kind later enorm angstig worden van dat geluid. Het is cruciaal dat je daarmee als ouders iets doet, het kind troost. Anders kan het die ervaring van onveiligheid herbeleven. Dat kan psychische problemen geven.'

De behandeling die de slachtoffertjes van Robert M. en hun ouders nu krijgen, is erop gericht dat ouders signalen van hun kind leren 'lezen'. Visser: 'Dat is enorm lastig. Want hoe weet je van een 3-jarige of het huilt omdat het een herinnering aan misbruik heeft, of dat het huilt als een 3-jarige die zijn zin niet krijgt en begrensd moet worden?'

Onderscheid in betekenis
Kinderen kunnen ook problemen krijgen met eten of met aanrakingen. Kinderpsychiater Adriaenssens vindt dat ouders, hoe gruwelijk ook, zo veel mogelijk feitelijke details moeten krijgen over het misbruik. 'Intensieve stressmomenten worden als het ware op een fiche opgeslagen en daaraan worden bepaalde sleutels verbonden. Een lichaamsdeel kan zo'n sleutel zijn. Stel dat het kind een penis in de mond gedwongen kreeg, dan wordt opgeslagen dat iets warms of vloeibaars in de mond alarm betekent. Dat kan jaren later tot kokhalsneigingen en eetproblemen leiden. Als ouders begrijpen waar dat vandaan komt, kunnen zij daarop inspelen.'

Overigens meent niet iedereen dat het geheugen op die manier werkt. 'Het heeft een hoog hocuspocusgehalte', vindt klinisch psycholoog Ruud Bullens van het Diagnostisch Expertise Centrum in Amsterdam. 'Je hebt taal nodig om herinneringen te creëren. Ik geloof dat een baby angst kan ervaren, maar de betekenis wordt er later aan gegeven. Een baby van tien maanden ervaart echt het verschil niet tussen een thermometer die in de anus wordt ingebracht of iets anders dat naar binnen gaat.'

Dat stelt ook psychiater Nelleke Nicolaï. 'Een vervelend tandartsbezoek of een pijnlijke lichamelijke ingreep kan fysiek dezelfde stress opleveren bij een baby als seksuele handelingen. Het onderscheid in betekenis maakt een jong kind nog niet.'

Slachtofferidentiteit
Juist daarom vinden Nicolaï en Bullens dat ouders terughoudend moeten zijn in wat zij hun kind over het misbruik vertellen. Bullens: 'Als het kind zich niks herinnert, waar belast je het dan mee? Je moet de voor- en nadelen op lange termijn goed afwegen. Het gevaar is dat iemand zich een slachtofferidentiteit aanmeet. Iedereen krijgt een behoorlijke dosis ellende in zijn leven over zich heen. Het risico van een slachtofferidentiteit is dat iemand al zijn problemen projecteert op een ellendige gebeurtenis die hij zich niet herinnert. Dat kan belastend zijn.'

Daartegenover stellen Adriaenssens, Visser en Nossent dat het eveneens enorm belastend is voor een opgroeiend kind als het worstelt met angsten die het niet kan duiden. 'Het is geen kwestie van: we hebben het er niet over, dan is het er ook niet', zegt Nossent. Adriaenssens vindt het zelfs 'geen optie' om zoiets groots níet aan een kind te vertellen. 'Op een manier die bij de leeftijd past en zonder er te veel nadruk op te leggen. De vragen van het kind zijn leidend.'

Incest
Hoe stabiel een misbruikt kind opgroeit, valt of staat met het vermogen van ouders ermee om te gaan. Bullens: 'De pijn zit vooral bij de ouders, die zijn geraakt in hun grootste kwetsbaarheid, het kind voor wie zij verantwoordelijkheid dragen.'

Bijna al het bestaande onderzoek naar gevolgen van seksueel misbruik heeft betrekking op incest. Die slachtoffers hebben later vaker psychiatrische problemen en moeite om relaties aan te gaan. Maar zo hoeft het de slachtoffers van Robert M. zeker niet te vergaan, daarover zijn alle deskundigen het eens. Nossent: 'Essentieel is dat Robert M. niet de enige persoon was in het leven van deze kinderen. Ze hebben al op jonge leeftijd ervaren dat het niet bij ieder mens onveilig is.'

 
'Een vervelend tandartsbezoek of een pijnlijke lichamelijke ingreep kan fysiek dezelfde stress opleveren bij een baby als seksuele handelingen. Het onderscheid in betekenis maakt een jong kind nog niet.'
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden