Hoe Groot-Brittannië zichzelf opnieuw aan het uitvinden is

En premier May ondertussen proestend ten onder gaat

Groot-Brittannië is zichzelf na het Brexit-referendum opnieuw aan het uitvinden. De Tories, op congres bijeen, zien in hun koninkrijk een vrijplaats voor de wereldhandel. De socialisten fantaseren van een arbeidersparadijs in de Noordzee. Premier May gaat onderwijl proestend ten onder.

Beeld AFP

Voor bezoekers van het Conservatieve partijcongres is het rode bolwerk Manchester geen groot genoegen. Op hun dagelijkse weg naar de congreshal moesten ze de afgelopen week spitsroeden lopen langs demonstranten die de Tories de schuld van elk probleem in het Verenigd Koninkrijk geven, en daarbuiten.

Een van de hoogtepunten van de vier congresdagen was de impromptu-discussie tussen brexiteer Jacob Rees-Mogg en een boze activist die het Victoriaanse stadhuis was binnengestormd; als een aristocraat die beleefd en begripvol luistert naar een opstandige lijfeigene. Het was een confrontatie tussen de twee politieke spiegelbeelden die de toon zetten in het huidige politieke eilandlandschap.

Voor de volgelingen van Rees-Mogg, Boris Johnson en andere brexiteers is het afscheid van de EU, met of zonder akkoord, een Glorieuze Revolutie welke moet eindigen met een Global Britain, een vrijhaven in de Noordzee.

En de aanhangers van Labour, dat eerder zijn partijcongres hield? Die dromen van socialistische revolutie, eindigend in een arbeidersparadijs in de Noordzee, waar de welvaart eerlijk is verdeeld.

Beide kampen gebruiken de zenuwinzinking waar de gevestigde orde sinds het Brexit-referendum aan lijdt om hun uiteenlopende visies voor het herboren Verenigd Koninkrijk te presenteren. Waar de idealisten bij de Tories een oogje houden op Brexit-saboteurs, doen ze dat bij Labour op de verraders van Corbyn.

Beeld AP
Beeld EPA

Oermoeder

Het plenaire deel van het Tory-congres was dan ook 'Noord-Koreaans', in de woorden van Rees-Mogg. Levendig waren de tientallen Brexit-debatten alleen in de hotelkamers, de congreszaaltjes en de tenten. Daar filosofeerden de brexiteers optimistisch over hun utopie, over een land dat zichzelf regeert, meer exporteert en minder regels hanteert. Daar zat 'the Moggster' met een foto van politieke oermoeder Margaret Thatcher voor zich, daar suggereerde Liam Fox, minister van Internationale Handel, om Britse havens om te dopen tot 'vrijhavens', dit om handel te bevorderen.

Handel, dat is het toverwoord van de brexiteers. Vandaar ook Manchester als plek van handeling. Elke voorname spreker refereerde aan de voormalige textielstad als de geboorteplek van de vrijhandel. Voor de brexiteers is het Manchester Liberalism uit de jaren dertig van de 19de eeuw de blauwdruk van een Verenigd Koninkrijk dat zich bevrijd uit de protectionistische ketenen van Brussel. Was het niet Jean-Claude Juncker, klonk het, die had beweerd dat 90 procent van de groei van de wereldhandel buiten Europa zal plaatsvinden?

Niet voor niets klonk voor de Brexit-speeches I'm a believer van The Monkees. Ze geloven ergens in, nemen afstand van het pragmatisme dat de Britse politiek van oudsher overheerst. Volgens hen is dit een kans een eind te maken aan de naoorlogse mantra van 'managed decline'.

Beeld REUTERS

De Britse droom

'De Britse droom.' Dat was het thema van Theresa May's toespraak waarmee ze zich als premier moest heruitvinden. Het liep anders. Kort na aanvang sloop een man richting het katheder om de argeloze spreker een formulier aan te geven. Het was een ontslagdocument. De man bleek grappenmaker Simon Brodkin te zijn. Na te zijn hersteld van de schok zei May het papier aan Corbyn te gaan sturen.

Een paar zinnen later begon de premier onophoudelijk te kuchen en haar stem te verliezen. De door minister Philip Hammond gegeven keelpastille hielp amper, al bood het wel een kans een grap te maken ('Let op, de minister van Financiën geeft iets gratis weg'.)

De aanwezigen voelden met de leider mee en applaudisseerden om de paar zinnen applaus, May herstelperioden biedend. Nog was de ellende niet voorbij. Achter haar rug begonnen letters uit de slogan A Country That Works for Everyone te vallen (gelukkig niet de 'o' en 'ry' uit country). May strompelde naar het einde en barstte bijna in tranen uit toen haar echtgenoot Philip haar omhelsde. The British Dream - een Amerikaans concept dat hier nooit is aangeslagen- was uitgelopen op een Britse nachtmerrie.

Corbyn

De bravoure der brexiteers stond in contrast met het pessimisme, of realisme, van de eurogezinden die troost zochten bij Ruth Davison, de charismatische leider van de Schotse Tories. 'Dit congres is een zombie-apocalypse', constateerde de eurogezinde congresganger Jason Luty uit Southend.

Wat de Conservatieven bijeenhoudt, is een angst voor Corbyn, de vrees dat de socialisten hun Brexit kapen. Een week eerder was het Labour-congres in Brighton uitgelopen op een triomftocht voor de corbynista's, die zeker zo utopisch en optimistisch zijn als de brexiteers. Onder leiding van de 68-jarige euroscepticus zien de veelal jonge corbynista's een kans om eindelijk 'The New Jerusalem' te voltooien waar premier Clement Attlee na de oorlog een begin mee had gemaakt, een referentie naar de hymne van William Blake over England's green and pleasant land.

Beeld REUTERS

Anders dan de Brexiteers zijn ze voor de vrijheid van personenverkeer en tegen onbelemmerde vrijhandel, maar voor hen biedt een harde Brexit een belangrijk voordeel: het nationaliseren van spoorwegen en nutsbedrijven kan niet als lid van de EU, dat volgens Corbyn veel te neoliberaal van karakter is.

Net als bij de Conservatieven liepen de gematigden stilletjes rond bij het partijcongres. Partijactivist Alexander Brindle uit Bristol, bijvoorbeeld, die op blairite (aanhanger van oud-premier Blair) Liz Kendall had gestemd. 'Ik ben altijd sceptisch geweest over Corbyn, maar ik geef toe: hij heeft zich bewezen. Dat er tijdens de plenaire debatten niet over de Brexit is gesproken en gestemd, is wel curieus.' Officieel is Labour nu voor lidmaatschap van de gemeenschappelijke markt en de douane-unie tijdens een overgangsperiode. Voor wat er daarna moet gebeuren, heerst het adagium 'komt tijd, komt raad'.

Bij het partijkader van de Conservatieven was Don't Mention the Brexit eveneens het credo. Liam Fox en Brexit-minister David Davis hielden plichtmatige toespraken, terwijl Johnson en partijleider-premier Theresa May hun best deden het onderwerp te mijden. Het Europese vraagstuk splijt de grote Britse partijen al sinds het ontstaan van de Europese Gemeenschap van Kolen en Staal. Al die tijd is het discours bepaald door de pragmatisten, maar nu is politieke midden tot zwijgen gebracht. Hoe symbolisch was het dan ook dat May tijdens haar toespraak haar stem kwijtraakte.

Beeld REUTERS
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.