Analyse GroenLinks

Hoe GroenLinks, opgericht om te besturen, nu ook echt in een bestuurderspartij verandert

Nooit eerder bestuurde GroenLinks in zoveel gemeenten mee als na de laatste verkiezingen. Lukt het de partij om compromissen te sluiten zonder haar frisheid te verliezen? ‘We moeten ons blijven profileren.’

Jesse Klaver op de verkiezingsavond in maart, toen zijn partij een reuzensprong maakte in het aantal raadszetels. Foto Aurélie Geurts

Geen machtspartij op zoek naar ideeën maar een ideeënpartij op zoek naar macht. Zo afficheerde Femke Halsema GroenLinks in 2006, vlak voor haar eerste Tweede Kamerverkiezingen als partijleider. 

Van de vurig verlangde deelname aan een regering is het sindsdien nog niet gekomen, maar ideeënpartij GroenLinks hengelde woensdag wél een van de invloedrijkste politieke ambten van Nederland binnen. Halsema werd voorgedragen als burgemeester van Amsterdam – waarmee de keuze in de hoofdstad voor het eerst sinds 1946 op een niet-PvdA’er valt.

Halsema’s ambtsketen staat symbool voor GroenLinks’ opmars in de gemeenten. Na de succesvolle gemeenteraadsverkiezingen van maart – GroenLinks sleepte 527 raadszetels in de wacht, tegenover 354 zetels in 2014 – bouwde de partij haar macht in de verschillende lokale besturen overtuigend uit. 

Zat GroenLinks in de afgelopen raadsperiode nog in zo’n 55 gemeenten aan de knoppen, inmiddels zijn dat er, met nog een aantal collegeakkoorden te gaan, 99. Daarmee is het ambitieuze doel dat partijleider Jesse Klaver voor de verkiezingen stelde – 100 keer meebesturen – op een haar na bereikt. Een partijrecord.

Pijnlijke compromissen

Binnen de partijgelederen heerst een jubelstemming. Besturen betekent het verwezenlijken van (een deel van) je idealen en verkiezingsbeloften: het gehoopte resultaat van politiek bedrijven. Maar besturen is óók soms pijnlijke compromissen sluiten in het belang van stad, provincie of land. 

‘In een coalitieakkoord staat nooit alleen wat je zelf wil’, zegt Judith Bokhove, namens GroenLinks voorgedragen als wethouder in Rotterdam. ‘Er zijn punten die je maar met moeite kunt verdedigen.’

Foto de Volkskrant

GroenLinks hoeft slechts een blik op zijn linkse broeders te werpen om te zien welk onheil besturen met zich mee kan brengen. De SP verbood een aantal lokale fracties deel te nemen aan de laatste verkiezingen omdat zij zich niet genoeg lieten zien in de wijken. De socialisten worstelen al sinds de oprichting van hun partij met de balans tussen regeren en protesteren. 

De PvdA verloor op haar beurt de wensen van haar achterban uit het oog tijdens het regeren met de VVD. De partij was onherkenbaar geworden en werd bij de laatste landelijke en lokale verkiezingen gedecimeerd.

Blijven profileren

Die gevaren mogen voor GroenLinks geen redenen zijn om in de oppositiebankjes te blijven hangen, vindt Bokhove. Na acht jaar langs de zijlijn in Rotterdam verheugt zij zich op haar aanstaande wethouderschap. ‘Als je iets wil veranderen, moet je meedoen in een college. Het is alleen zaak om goed aan de kiezer uit te leggen waarom je een compromis sluit.’ 

Hartstochtelijk een plan verdedigen dat tegen je eigen denkbeelden indruist is daarvoor niet nodig, zegt ze. ‘We moeten ons blijven profileren.’

Ze noemt de A16 Rotterdam, een nieuwe snelweg aan de noordrand van de stad. De weg is ‘een doorn in het oog van GroenLinks’, maar als wethouder Mobiliteit moet Bokhove de opening ervan slikken. In ruil mag zij investeren in het fietsnetwerk van de stad. ‘Dat kan ik dus goed uitleggen. Maar ik ga straks geen lintje doorknippen bij de opening van de snelweg. Dat vraag ik aan de burgemeester.’

Van Schiermonnikoog tot Amsterdam

Met Halsema’s aanstelling als burgemeester van Amsterdam (860 duizend inwoners) heeft GroenLinks nu de grootste én de kleinste gemeente van Nederland in handen. Ineke van Gent, die van 1998 tot 2011 met Halsema in de Tweede Kamer zat, draagt sinds vorig jaar de ambtsketen van Schiermonnikoog (936 inwoners). Van Gent (61) is de enige fulltime bestuurder op het Waddeneiland.

Bepaal met je fractie de ondergrens en ga daar niet doorheen, adviseert Detlev Cziesso de nieuwe GroenLinks-wethouders. Zelf bestuurt hij al zes jaar namens de partij in Apeldoorn. De afgelopen jaren stemde GroenLinks in de gemeenteraad meermaals tegen een plan van het eigen college. ‘Zo gingen wij niet akkoord met een plan om te bouwen in buitengebied.’ Toch hebben veel van de gemeentelijke problemen geen ideologische lading, zegt Cziesso. ‘Zit er een gat in de weg, dan moet dat gat dicht.’

Pragmatisme in dna

Anders is het op het Binnenhof, waar meer tijd en ruimte is om vergezichten te schetsen. Deze week pronkte GroenLinks er nog met de Klimaatwet, die er mede op initiatief van Jesse Klaver kwam. Regeren deed de partij echter nog nooit. Vorig jaar liepen coalitieonderhandelingen met GroenLinks voor de derde keer stuk, waarna ChristenUnie de regering completeerde.

 Zijn de links-progressieven wel pragmatisch genoeg om, na hun machtsgreep in de gemeenten, ook op landelijk niveau tot een coalitie toe te treden en de metamorfose naar bestuurderspartij te voltooien?

‘Je kunt zelfs zeggen dat de partij is opgericht om te regeren’, reageert Bram van Ojik. De voormalig partijleider was betrokken bij de fusie tussen CPN, EVP, PPR en PSP die in 1990 GroenLinks opleverde. ‘Die partijen gingen samen omdat ze wisten dat er meer gewicht nodig was om te kunnen besturen.’ 

De toegenomen bestuursverantwoordelijkheid is daarmee eerder de voltooiing van een lang proces dan een trendbreuk, stelt Van Ojik. Pragmatisme zit de GroenLinkser, anders dan de SP’er, in het dna.

De vraag is of de relatief jonge achterban van GroenLinks, die vooral voor de idealistische boodschap van Klaver lijkt te vallen, ook zo bereid is tot het sluiten van compromissen. 

‘De partij moet haar huidige frisheid zien vast te houden’, zegt politicoloog Gerrit Voerman, die het boek Van de straat naar de staat? schreef over de eerste twintig jaar van GroenLinks. ‘Ik geloof best dat die jonge mensen willen besturen, maar kiezers zijn niet meer zo trouw als ze vroeger waren. GroenLinks zal heel goed moeten uitleggen waarom ze bepaalde toezeggingen aan andere partijen doet. Anders kan de partij haar nieuwe kiezers zo weer kwijtraken.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.