Column

Hoe gezonder we zijn, hoe groter de voedselangst

Toine Heijmans in Leiden

De huisarts zegt: relax.

Gevaarlijkvoedselboeken maken mensen ongerust.

Mijn zoons willen worst en krijgen dat. Maar het is ongemakkelijk boterhammen smeren als de krant ernaast ligt en roept: 'Met iedere 50 gram die men dagelijks van dit vlees eet, stijgt de kans op darmkanker met 18 procent.' Van knakworst krijg je kanker, zegt de Wereldgezondheidsorganisatie; drink vijf koppen groene thee, zegt de gezondheidsraad - je eet die woorden op en kunt er verder weinig mee.

Of wel, dokter? Dit is wat huisarts Pieter Barnhoorn zegt: 'Ik sla de krant open en moet me ook een weg banen door al die kankerverwekkende en bloeddrukverhogende berichten. Ik weet niet wat ik moet met die getallen.' Maar zijn wachtkamer is wel vol met voedselangst: dokter, krijg ik hoge bloeddruk van zout brood? Dokter, kan ik beter speltbrood eten?

'Mijn patiënten hebben al zorgen over hun hypotheek, over hun kinderen en over hun demente moeder. Als je dan óók nog een keer zorgen moet hebben over wat je eet ... ik gun ze echt wat anders. Een mens lijdt dikwijls het meest door het lijden dat hij vreest. Maar dat heb ik niet van mezelf.'

Pieter Barnhoorn merkt: voedsel- angst sijpelt de praktijk binnen.

Barnhoorn is twee dagen per week huisarts in Roelofarendsveen, en tweeënhalve dag docent geneeskunde in het academisch ziekenhuis in Leiden. Ik tref hem daar in een conferentiezaaltje. Hij heeft een bundel gedichten van Reve bij zich - dat zouden meer mensen moeten doen, zegt hij: die gedichten maken de zware dingen van het leven lichter.

Disclaimer vooraf: geen kwaad woord over zijn patiënten, 'hun zorgen zijn echt' en geen kwaad woord over de voedselonderzoekers van bijvoorbeeld het RIVM, 'daar werken mensen heel hard, sommigen dag en nacht, en dan komt er zo'n huisarts uit de polder met de modder nog op z'n laarzen even vertellen hoe het zit.'

Hoe het zit: angst voor voeding sijpelt de praktijk binnen. Krantenberichten, tijdschriftverhalen en gevaarlijkvoedselboeken maken mensen ongerust, 'en het doet echt wat met ze'. Pieter Barnhoorn ziet het ook bij de bakker, waar klanten om 'heel speciale broden vragen', en niet omdat ze het lekker vinden. Hij zegt: 'Er is iets raars aan de hand met voeding. Dit is het meest besproken onderwerp geworden na seks. Waar komt dat vandaan? Vergeleken met een paar decennia geleden zijn we supergezond. Hoe gezonder we worden, hoe groter de zorgen over gezondheid. Misschien is het toch de idee dat alles maakbaar is; zijn we allemaal kleine Dorian Grays geworden' - eeuwig op zoek naar de eeuwige jeugd.

Het zijn vooral de hoogopgeleiden, de worried well, zoals hij ze noemt, die van eten een halszaak maken. 'Het leven is in principe absurd - dat komt niet van mij, dat komt van Albert Camus. Dat te weten geeft me een hoop rust. Gezonde voeding is bijna een nieuwe religie geworden. Als dat gepaard gaat met zendingsdrang, kan het mensen schaden.' Somt moeiteloos een paar populaire boektitels op: Melk de witte sloper. Broodbuik. Suiker, het zoete vergif. 'Als je die titels leest, is ineens alles wat je op je bord legt ziekmakend. De mensen die deze angsten genereren, de schrijvers, zijn die zich wel bewust van hun verantwoordelijkheid?'

Ik bel Huib Stam, de schrijver van het laatstgenoemde boek, en die noemt Pieter Barnhoorn direct 'een wijs man'. Dat is geen cynisme. Zijn boektitel is een oxymoron, legt hij uit: zoet en vergif, 'het is juist een heel genuanceerd boek, maar niet iedereen leest het zo. Het eerste voorstel voor een omslag was een doodshoofd, maar dat vond ik veel te dreigend.'

Ons eten, zegt Huib Stam, 'is zo veilig als wat. De voedselveiligheid is extreem goed geregeld.' Hij is nu bezig met een nieuw boek, waarin hij onder meer het ei rehabiliteert. 'Het probleem is dat de meeste huisartsen geen verstand hebben van voeding. Dat zit niet in de opleiding. Wij als consument krijgen niet goed uitgelegd wat er aan de hand is.' En daar is Pieter Barnhoorn het weer mee eens: 'Daar mag meer aandacht voor komen.'

Volgens schrijver Huib Stam is dit juist een heel genuanceerd boek.

De vader van Pieter is predikant en 82, en daar komt een citaat: 'Dan mag je wel effe op die mijlpaal plaatsnemen, een zucht van verlichting slaken en een saffie opsteken.' Tekst van Wim Sonneveld. 'Dát vergeten we. Zorgen maken geeft problemen, relativeren is gezond.'

Dus blijf die boterhammen met worst beleggen, zegt de dokter, zolang het niet blijft bij worst. En vooruit, nog één mooie quote, uit Prediker 9, vers 7. 'Welaan dan, eet uw brood met vreugde, en drink uw wijn met een vrolijk hart.'

Meer over