Hoe geef je het beste les aan achterstandsleerlingen?

Schoolprestaties Veilige leeromgeving werpt vruchten af

Is het op scholen met veel achterstandsleerlingen mogelijk om uitstekend onderwijs te geven? Ja, laat Londen zien. In vijftien jaar tijd zijn de prestaties er blijvend verbeterd.

Leerlingen van een school in de Londense wijk Stoke Newington met hun eindexamenresultaten. Beeld getty

Of hij mijn bord mag opruimen? De jongen in de overvolle schoolkantine kijkt me vragend aan. Hij krijgt er punten voor, zoals hij ook punten krijgt voor goed gedrag in de klas en voor het opruimen van het schoolplein. Maar bij niet gemaakt huiswerk gaan de punten er weer af.

Het ordelijke Saint Thomas the Apostle was vijf jaar geleden nog de slechtste school van het Londense stadsdeel Southwark. Er zaten nog maar 154 leerlingen op school. Die haalden lage cijfers en kwamen veel in aanraking met criminaliteit en geweld. St. Thomas the Apostle voldeed daarmee aan het clichébeeld van de inner city school, met jongens uit arme gezinnen en veel problemen. Nu prijst de jongen de school als 'veilig' en 'goed', een verschil van dag en nacht in vergelijking met de tijd toen hij er pas op zat.

Inmiddels telt de jongensschool ongeveer achthonderd leerlingen in de leeftijd van 11 tot 18 jaar. Ze zijn bijna allemaal zwart, een minderheid is van Indiase of Bengalese afkomst, een enkeling is wit. De eerste vier jaar dragen ze een rood schooluniform, de oudere jongens dragen een blauw uniform of een maatpak met stropdas.

Tijdens de lesovergangen lopen de jongens rustig van het ene lokaal naar het andere. Sommige komen naar directeur Eamon Connolly voor een praatje. Op het schoolplein wordt gebasketbald en getafeltennist, de schooluniformjasjes liggen op een hoop langs de kant.

Gangs

Een headhuntersbureau vroeg Eamon Connolly (45) in 2012 om de school uit het slop te halen. Connolly was adjunct-directeur van de Mossbourne Academy in Hackney, een successchool in Londen. Connolly ging voortvarend te werk. Hij verving meer dan de helft van de docenten door jonge leraren die gespecialiseerd zijn in het lesgeven op achterstandsscholen. Hij verruimde de schooldag, die nu van zeven uur 's ochtends tot zes uur 's avonds loopt. 's Morgens krijgen de leerlingen een ontbijt, 's middags verzorgen de leraren clubs en bijlessen. Connolly: 'De jongens moeten niet op straat rondhangen. Dat levert alleen maar problemen op.' Het zuiden van Londen kampt met gangs.

De website van de school viert de prestaties uitgebreid. Het oordeel van de Engelse onderwijsinspectie: het gedrag van de jongens en de veiligheid op de school zijn uitmuntend. Op het gebied van vooruitgang - gemeten naar het niveau waarop de leerlingen binnenkomen en de school weer verlaten - staat de school landelijk op de elfde plaats. Afgelopen schooljaar haalde 82 procent van de jongens bij examens een score die toegang geeft tot de hogere vervolgopleidingen. In 2012 was dat maar 38 procent. De eerste twee leerlingen gaan na de zomervakantie studeren aan de elite-universiteit Cambridge. 'De problemen van de leerlingen zijn niet afgenomen', zegt Connolly. 'Sommigen wonen met hun familie in een auto. Veel leerlingen eten en douchen alleen op school. Maar op moment dat ze door de schoolpoort komen zijn ze hier om te leren en zijn ze veilig.'

Het succes van St Thomas the Apostle staat niet op zichzelf. Op veel achterstandsscholen in Londen zijn de afgelopen vijftien jaar de leerlingprestaties blijvend verbeterd. In 2002 haalde 22 procent van de arme leerlingen in Londen het voor hogere vervolgopleidingen vereiste diploma, in 2013 48 procent. Buiten Londen steeg dezelfde groep van 17 naar 26 procent. Nieuw onderzoek van Nottingham Trent University laat zien dat scholen met veel achterstandsleerlingen in Londen in prestaties niet onderdoen voor scholen in welvarende wijken in Engeland.

Het zijn indrukwekkende percentages. Niet voor niets wordt gesproken van 'het Londen-effect', of 'het onderwijswonder van Londen'. De wereldstad weerlegt het cliché dat het toch nooit wat wordt met de scholen in westerse steden met veel migranten, het idee dat deze leerlingen hun achterstanden niet in kunnen lopen. Hoe heeft Londen dat wel bereikt?

Het stapeltje wetenschappelijk onderzoek naar het hoe van dat Londen-effect groeit gestaag. De wetenschappers zijn het roerend eens: Londen ís een onderwijswonder en hoopgevend voor andere grote steden die kampen met onderwijsachterstanden. Ze verschillen van mening over de oorzaak. Simon Burgess van de universiteit van Bristol schrijft in 2014 de stijgende prestaties van de migrantenleerlingen toe aan de hoge ambities van deze leerlingen en hun ouders. Burgess ontdekt dat iedereen het beter doet in Londen, maar vooral de jongste migrantengroepen, zoals Bengalezen en Nigerianen. Aanvankelijk vermoedt hij dat de nieuwe migranten wellicht rijker zijn, maar dat blijkt bij doorrekening niet het geval: op scholen met de sterkste stijging krijgt nog steeds het merendeel van de leerlingen een gratis schoolmaaltijd, een teken van armoede.

Leerlingen verzamelen zich op het schoolplein. Beeld getty

Uit onderzoek van The London School Of Economics uit 2015 blijkt dat de achterstandsleerlingen uit Londen tijdens hun schooltijd meer vooruitgang boeken dan lotgenoten met dezelfde uitgangspositie elders in het land. Deze onderzoekers zoeken de verklaring bij politieke ingrepen: de kwaliteitsprogramma's in het basis- en voortgezet onderwijs die vanaf halverwege de jaren negentig zijn ingevoerd.

'The London Challenge' is daarvan een belangrijke. Het verbeterprogramma in het voortgezet onderwijs begon in 2002 onder de Labourregering van Tony Blair in acht achterstandswijken, zoals Hackney en Tower Hamlets. Vanaf 2006 deed heel Londen mee en in 2008 volgde ook het basisonderwijs. De conservatieve regering Cameron trok in 2011 de stekker eruit om het geld ergens anders in te zetten. Dat weerhield de scholen er niet van door te gaan met het verbeteren van de onderwijsprestaties.

'The London Challenge' behelsde 80 miljoen pond (destijds ruim 125 miljoen euro) voor nieuwe schoolgebouwen, meer leraren en ondersteuning in de schoolverbetering. Het ministerie van Onderwijs haalde in 2002 ook Tim Brighouse (77) als commissaris van alle scholen naar Londen. Brighouse was ooit het jongste hoofd van een school en was de man die het falende onderwijs van Birmingham eind vorige eeuw uit het slop had getrokken. Hij vocht met de onderwijsinspectie menig robbertje uit en won een rechtszaak tegen een conservatieve minister van Onderwijs glansrijk. Het succes van Londen gaf de doorslag voor een ridderorde.

Kansen

De voormalige leraar met verwarde haardos, kreukelig gezicht en dito bruin corduroy pak is ondanks zijn pensionering in 2008 nog steeds populair onder het onderwijzend personeel in Londen. 'Mijn advies bij zo'n grote opdracht als Londen: begin nooit aan een onmogelijke klus', zegt Brighouse. 'Ik zag kansen in Londen. De stad stond er echt niet zo slecht voor als werd gedacht.'

Voor hij de baan aannam bezocht hij de probleemscholen. Hij sprak veel met leerlingen. Als die hem eerlijk vertelden dat er veel gangs in de school waren, 'behalve bij wiskunde', ging hij direct kijken wat er bij die sectie wél goed ging. 'En of we dat in de rest van de school ook konden invoeren', zeg Brighouse.

Ook voerde hij direct het gebruik van onderwijsdata in. Scholen kijken daarbij naar de resultaten van de leerlingen om hun onderwijs te verbeteren. En hij zette een andere manier van meten in: welke vooruitgang boeken leerlingen tijdens hun schoolcarrière? Daarmee schafte hij het oude model af waarbij scholen werden afgerekend op de gemiddelde toetsscores en eindresultaten, die niets zeggen over de vooruitgang van individuele leerlingen. Ook de Engelse onderwijsinspectie beoordeelt sinds twee jaar de scholen op de groei die leerlingen doormaken.

In de gang van St Thomas the Apostle hangen lijsten met de prestaties van de jongens. In een oogopslag is duidelijk wie stijgt of daalt op de ranglijst. Dat kan hard zijn, maar de leerling die naar het bord staat te kijken vindt het vooral duidelijk: 'Ik weet direct of ik beter mijn best moet doen.' Directeur Connolly: 'We zijn als school voortdurend in gesprek over de prestaties van de leerlingen. Vaksecties adviseren elkaar over didactiek en aanpak van klassen. Soms betekent het dat leerlingen bijles krijgen. Of dat een leerkracht meer ondersteuning krijgt. We verbeteren ook onszelf.'

Daarnaast vormde Brighouse 'families' van scholen: directeuren van scholen die het goed doen begeleiden directeuren van minder goed presterende scholen met ongeveer dezelfde populatie. Gary Philips van de Lylian Baylisschool in de wijk Lambeth kreeg zo'n directeur als mentor. 'Het is wel zaak dat het geen school in de buurt is, waarmee je concurreert.' Philips' school behoort inmiddels al jaren tot de excellente Engelse scholen. Toch spreekt hij nog geregeld met zijn voormalige mentor. 'Mijn cijfers bij wiskunde zakten het laatste jaar weg en bij hem gingen ze juist omhoog. Dan kijk ik het af.' Zelf is Philips ook mentor: 'Je hebt niet meer het idee dat je er alleen voor staat. Je praat met iemand in dezelfde positie.'

De leerlingen van St. Thomas the Apostle in de kantine van de school. Beeld getty

Onderwijservaring

Hoe verklaart hij het onderwijswonder van Londen? Belangrijk is, zegt Philips, dat de veranderingen niet van bovenaf worden opgelegd. Scholen krijgen de vrijheid verbeteringen aan te pakken zoals hun dat goeddunkt. 'Niet iedere school heeft dezelfde problemen, dus is er niet een aanpak.' En heel belangrijk: 'Bij The London Challenge stonden allemaal mensen met jarenlange ervaring in het onderwijs aan het roer. Dat wekt vertrouwen bij leraren. Dat was een van de grote obstakels in Londen: mensen zonder onderwijservaring die wel aan de knoppen draaiden. Een man als Brighouse heeft het onderwijs weer aan de scholen teruggegeven.'

Ook Loic Menzies van het rapport Lessons from London schools prijst Brighouse nadrukkelijk. Gevraagd naar het Londen-effect grapt hij dat zijn naam als antwoord had volstaan. 'Wat hij heeft gedaan kunnen we niet in cijfers vatten.' Volgens Menzies rekende Brighouse met het idee af dat het hopeloos was in de scholen. 'Menig leraar en schooldirecteur beklaagde zich over de leerlingen waarmee het moeilijk is om goede prestaties voor elkaar te krijgen. Dan zei hij: 'Kijk nou eens naar wat deze kinderen met veertig nationaliteiten aan talent meebrengen? Focus op de positieve kanten van de leerlingen. Benadruk niet de negatieve kanten, want daar gaat iedereen in geloven.'

Geduld

Verschillende politici en onderwijsorganisaties hebben geprobeerd zich het onderwijswonder toe te eigenen. De Conservatieve minister Gove maakte als voorstander van marktwerking de zogenoemde academies tot zijn stokpaardje, zelfstandige scholen die ooit door Labour met overheidsgeld zijn opgericht, maar ook winst mogen maken. In 2016 werd duidelijk dat die academies in Londen niet beter presteren dan de scholen die onder het lokale bestuur vallen. In de rest van Engeland presteren ze zelfs slechter. Teach First, een door de overheid en liefdadigheidsfondsen gefinancierd programma voor succesvolle afgestudeerden die een paar jaar lesgeven op achterstandsscholen bracht aanvankelijk nieuw elan. Maar uiteindelijk blijven de meeste leraren van Teach First niet in het onderwijs.

De sleutel ligt niet bij het extra geld, zegt onderzoeker Menzies. 'Dat hadden scholen voorheen ook. Het gaat om een cultuurverandering en verbetering van leerkrachten, en om het inzetten van data - om de prestaties te verbeteren en aan te sluiten op de ambities van leerlingen en hun ouders.' Ook een belangrijke factor, zegt hij: geduld. 'The London Challenge heeft tien jaar geduurd. Er was tijd en een consistent beleid.'

Er is ook een schaduwzijde. Het onderwijs in Londen dreigt aan het succes ten onder te gaan: leraren worden weggekocht, vanwege hun geroemde kwaliteit. Het lerarentekort is in de dure hoofdstad nijpend. En ondanks het onderwijssucces worden hogere opleidingen niet altijd verzilverd. Vooral hoogopgeleide jonge islamitische vrouwen van Pakistaanse en Bengalese afkomst komen moeilijk aan werk. Terwijl juist deze groep op de meisjesscholen in het Londense onderwijs de hoogste scores behaalt. Brighouse: 'Met alleen betere schoolprestaties komen we er niet. Het is een eerste stap. We moeten bedrijven en universiteiten erbij betrekken'.

St. Thomas the Apostle organiseerde een paar jaar geleden voor het eerst een avond met succesvolle mannen uit de City, die vertelden over hun werk. 'Aan het eind stonden ze met opgerolde mouwen te tafeltennissen met de jongens. Die mannen zijn nu de trouwste steungroep voor de school; ze zetten hun netwerk in voor de jongens. Dat levert stages, introducties bij universiteiten en soms banen op. We moeten ze bij elke voorlichtingsavond de school uit zetten en het hek zachtjes achter ze dichtdoen. Boys will be boys', glimlacht Connolly.

Drie leerlingen van het St. Thomas the Apostle College op de binnenplaats van de school. Beeld getty

Lees meer over dit onderwerp

Geen docent gaf mij het idee dat ik beter kon
Leraren hebben lage verwachtingen van niet-westerse leerlingen. Zo kwam Lotfi Abdel Hamid op de mavo terecht. Nu staat hij zelf voor de klas en probeert het anders te doen. (+)

Laat jongens hoger scoren met meesters voor de klas
'Jongens kunnen hun onderwijsachterstand inlopen met specifieke lesmethoden en didactiek.' Zo betoogt Siep de Haan (docent wiskunde aan het Bonifatius College in Utrecht) in de Volkskrant.

De stadsschool: een remedie tegen segregatie
'Uitwisseling tussen groepen leerlingen werkt alleen als hun veiligheid en identiteit niet in het geding zijn' schreef Micha De Winter (hoogleraar UU en lector Jeugd Hogeschool Utrecht) op de opiniepagina.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.