Hoe gaan andere landen om met begrip 'allochtoon'?

De overheidsorganisaties Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) en het Centraal Bureau Statistiek (CBS) schrappen het woord 'allochtoon' uit het vocabulaire. Goed idee volgens sommigen, anderen zien het weer als een 'politiek correcte oplossing voor een niet-bestaand probleem'. Hoe gaan ons omringende landen om met deze kwestie? Frankrijk-correspondent Peter Giesen: 'Hier is iedereen even veel Fransman ongeacht zijn huidskleur, religie of afkomst. Daarom zijn etnische statistieken verboden.'

De Vlaamse krant De Morgen kondigde eind 2012 op haar voorpagina aan dat ze het woord 'allochtoon' niet langer zou gebruiken. Beeld De Morgen

Frankrijk

In Frankrijk wordt gesproken over 'français issus de l'immigration', Fransen voortgekomen uit de immigratie. Een droge, feitelijke omschrijving. De Republiek is immers 'een en ondeelbaar': iedereen is even veel Fransman ongeacht zijn huidskleur, religie of afkomst. Daarom zijn etnische statistieken ook verboden. Ze zijn strijdig met het principe van de ondeelbare Republiek ondeelbaar en zouden slechts leiden tot het stigmatiseren van de français issus de l'immigration. Het zijn vooral pleitbezorgers van minderheden die een einde willen maken aan het verbod op etnische statistieken. Er gaapt een diepe kloof tussen het Repubikeinse ideaal en de werkelijkheid, waarin huidskleur, religie en afkomst er wel degelijk toe doen, stellen zij. Zonder goede informatie wordt het moeilijk om discriminatie en achterstanden te bestrijden.

Natuurlijk worden immigranten niet altijd aangeduid met de correcte term français issus de l'immigration. Ze worden ook immigrants genoemd, of Arabes, in de spreektaal soms gecombineerd met sales: vuile Arabieren! Anderen spreken van musulmans, hoewel veel moslims hun geloof niet of nauwelijks praktiseren. In extreem-rechtse kringen circuleren ook benamingen waarmee de 'echte' Fransman zich wil onderscheiden van zijn landgenoten die 'uit de immigratie voortkomen', zoals le petit blanc bijvoorbeeld, de 'kleine blanke' of de français de souche, de 'stam-Fransman'.

Door: Peter Giesen

Frankrijk is 'een en ondeelbaar': iedereen is even veel Fransman ongeacht zijn huidskleur, religie of afkomst. Beeld afp

België

De Vlaamse krant De Morgen kondigde eind 2012 op haar voorpagina aan dat ze het woord 'allochtoon' niet langer zou gebruiken. Een paar maanden later hield het gemeentebestuur van Gent een symbolische begrafenis, met het A-woord in de kist. Veel enthousiasme maakten hun acties niet los. Een handvol Vlaamse steden volgde Gent, maar de meeste media en gemeentebesturen vonden dat overbodig. Beleid is belangrijker dan linguïstiek, zeiden ze, en bovendien was het onzorgvuldige containerbegrip 'allochtoon' sowieso al op zijn retour. Het zou vanzelf wel uit het taalgebruik verdwijnen.

Vier jaar later zijn de 'allochtonen' en 'autochtonen' allerminst weg uit de Vlaamse kranten. Zelfs De Morgen lijkt het A-woord geleidelijk te hebben heringevoerd. De door Gent aangedragen alternatieven als 'mensen met migratieachtergrond' en 'etnisch-culturele minderheid' zijn weinig populair, al worden streepjes-Belgen (bijvoorbeeld Turkse Belg) wel vaak gebruikt. Critici wijzen erop dat de 'allochtone jongeren' gewoon hebben plaatsgemaakt voor 'moslimjongeren' of 'jongeren van Marokkaanse afkomst'. Ze worden nog steeds als groep gedefinieerd, meestal in negatieve context: het woord is veranderd, maar de toon niet.

Er zijn natuurlijk ook minder politiek correcte termen (buitenlanders, vreemdelingen, vreemden, immigranten, migranten, kleurlingen, inwijkelingen), en mislukte politiek correcte pogingen: nieuwe Vlamingen, anderskleurigen.

In Wallonië speelt dit linguïstische debat niet. Natuurlijk zijn er ook problemen rond integratie en discriminatie, maar containerbegrippen als 'allochtones' of 'immigrés' worden er nauwelijks gebruikt.

Door: Leen Vervaeke

Duitsland

In de statistieken van de Duitse overheid heten mensen die in Nederland voorheen allochtonen werden genoemd al sinds 2005 'mensen met een migratie-achtergrond', in het Duits: 'Menschen mit Migrationshintergrund.'

Dat begrip is een bedenksel uit de jaren negentig. Wetenschappers gebruikten het als paraplubegrip voor immigranten zonder Duits paspoort en etnische Duitsers uit Oost-Europa, eveneens immigranten maar dan met de Duitse nationaliteit.

De definitie van 'een mens met migratieachtergrond' is zeer vergelijkbaar met onze definitie van allochtoon en dus ook van toepassing op iemand van wie een van de ouders in het buitenland is geboren.

Relatief neutrale begrippen in het migratiejargon zijn verder 'Einwanderer' en 'Zuwanderer', 'binnenwandelaars', letterlijk, 'Immigrant' en Asylsuchende.

Als kranten over 'mensen met een migratieachtergrond' schrijven, worden meestal 'niet westerse migranten', bedoeld.

Van dat woord bestaat geen echte Duitse equivalent. Het dichtst in de buurt komt nog de formulering 'Männer aus dem nordafrikanisch-arabischen Raum' - mannen uit het Noord-Afrikaans-Arabische gebied, die Minister van Binnenlandse Thomas de Maizière gebruikte na de aanrandingen in Keulen. De media spraken toen vaak over 'Maghrebiner', mensen uit de Maghreb.

Na Keulen ontstond de indruk dat de Duitse overheid en media zo politiek correct waren dat op het noemen van de afkomst van een algeheel taboe rust. Dat klopt niet.

Het is in Duitsland bijvoorbeeld heel gangbaar om te spreken of te schrijven over 'Arabieren', zonder verdere specificatie van land van herkomst.

Een opmerkelijk politiek incorrecte relikwie uit vervlogen tijden 'Schwarzafrikaner', dagelijks gebruikt in de grote landelijke kranten, evenals het begrip Schzwarzafrika voor Afrika ten zuiden van de Sahara.

Het woord 'Farbige', kleurling, is daarentegen nagenoeg uitgestorven. Datzelfde geldt voor het ooit heel gewone adjectief 'türkischstämmig', voor Duitsers met een Turkse achtergrond.

De laatste tijd maken veel Duitsers zich zorgen over de terugkeer nazi-jargon in het immigratiedebat. En niet geheel onterecht, blijkt uit de populariteit van het nazi-woord 'Überfremdung', infiltratie van het vreemde, dat wat niet 'volkseigen' is.

Bekijk een willekeurige foto van een Pegida-demonstratie en je ontdekt een spandoek met de tekst 'Gegen Überfremdung.' In dit geval betekent 'het vreemde' in feite de islam. Überfremdung werd onlangs verkozen tot 'onwoord' van het jaar.

Debatten over het uitsluitende en discriminerende vermogen van taal worden in Duitsland vaak aangezwengeld door de Groenen. De meest recente discussie ging - hoe kan het anders - over het woord vluchteling, in het Duits: Flüchtling.

De uitgang -ling was te slachtofferachtig, besloten Groene politici een jaar geleden. Inderdaad suggereert de uitgang -ling in veel gevallen onzelfstandigheid of minderwaardigheid; van 'Säugling', zuigeling tot 'Häftling', het Duitse woord voor gevangene. En alle Duitse benamingen voor paddenstoelen. Wat tot een prachtige cover van het satirische tijdschrift Titanic leidde: een paddenstoel met een knapzakje.

Door: Sterre Lindhout

Een Pegida-demonstratie in Dresden op 3 oktober. Beeld reuters

Spanje

Het woord 'allochtoon' bestaat niet in Spanje. Allochtonen heten gewoon 'buitenlanders' of 'immigranten'. Wel ligt de aanduiding van bepaalde groepen gevoelig.

Zo heeft 'negro' (neger) plaatsgemaakt voor 'subsahariano' (subsahariaan). Volgens sommigen is zelfs dat nog te denigrerend: het prefix sub- betekent onder-. 'Transahariano' dan? Maar ja, dat duidt weer op een eurocentrisch wereldbeeld.

Ook over het woord 'gitano' (zigeuner) is veel discussie. De Koninklijke Spaanse Academie, verantwoordelijk voor het Spaanse woordenboek, geeft ook 'zwendelaar' en 'iemand die wil misleiden' als definitie. De zigeunergemeenschap, de Nationale Ombudsman en het regiobestuur van Andalusië vroegen om die uitleg te schrappen. Maar de academie hield voet bij stuk. 'Politieke correctheid is een vorm van censuur', verklaarde de voorzitter.

Opvallend veel Spaanse intellectuelen keren zich tegen die politieke correctheid. De essayist Juan Soto Ivars betoogde onlangs dat het door de sociale media komt dat de wereld verkrampt geraakt door de angst te beledigen. 'Woorden als zwart, dik en moor worden verboden door die nieuwe censuur. Alsof daarmee onrecht en discriminatie verdwijnen.'

De schrijver Javier Marías verklaarde dat hij 'nooit van die absurde eufemismen zal gebruiken als 'subsahariaan' of 'Afro-Amerikaan'. Het is voor mij hetzelfde om te zeggen dat iemand zwart is als blond, rood of met sproeten. De echte racisten zijn niet degenen die deze termen gebruiken, maar degenen die iets slechts of negatiefs zien in 'zwarte'. Niet ik.'

Door: Maartje Bakker

Verenigde Staten

Tot in de jaren zestig was het normaal in de VS om zwarte Amerikanen negro (neger) te noemen, een term die verbonden is met de slaventijd. De zwarte lerarenorganisatie van New York heette in 1967 de Negro Teachers Association en Martin Luther King bezigde het woord volop in zijn toespraken. Anno 2016 heten zwarte Amerikanen bij voorkeur Afro-Americans, Spaanstaligen worden aangeduid als latino's of hispanics en nieuwkomers heten neutraal immigrants.

De grootste ophef de laatste jaren is er over het benoemen van illegalen. Mag je ze wel illegal aliens noemen? Vorig jaar besloot de het bestuur van Californië de term alien te schrappen uit de arbeidswetgeving omdat het negatief en denigrerend zou zijn. Maar het ook veel gebruikte illegal immigrant stuit op grote bezwaren van belangenorganisaties.

Door: Stieven Ramdharie

Verenigd Koninkrijk

Een equivalent van 'allochtoon' bestaat niet in de Engelse taal. Gangbaar zijn termen als 'foreigner' en 'immigrant', naar gelang de status van de nieuwkomer. In officiele documenten is ook 'alien' lange tijd gebruikt, maar die term is aan het uitsterven. Een gangbare term voor immigranten die al lang op het eiland vertoeven is 'etnische minderheden' en hun afkomst wordt vaal nader gespecifieerd, zoals British Asians of British African Caribbeans. Woorden als 'negro' en 'coloured' zijn uit den boze. De term 'blacks' kan niet, maar 'black' kan weer wel. Zo is er in Londen een probleem met 'black knife crime' in de 'black community'. Blanke mensen zijn gewoon 'white'. Wat zigeuners betreft is 'travellers' de politiek-correcte benaming, maar in de volksmond spreek met over 'gypsies'.

Door: Patrick van IJzendoorn

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden