AchtergrondInstituten en complotdenkers

Hoe ga je als instituut om met andersdenkenden?

Beeld Klawe Rzeczy

Hoe gaat het RIVM of de GGD om met mensen die overal een dubbele agenda in zien? ‘Meestal praten mensen óver ons, niet mét ons.’

Harald Wychgel leest een berichtje van een collega van het RIVM voor: ‘Net weer een kwartier iemand aan de lijn gehad. Wilde Jaap (van Dissel, red.) spreken. Heel verhaal over de arts van Trump en hydroxychloroquine. Eindigde met dat ik bloed aan mijn handen heb. Zucht.’

Ja, het gebeurt weleens dat er mensen boos naar het RIVM bellen en denken dat het instituut een kwaadaardige agenda heeft. Maar, zegt woordvoerder Wychgel, dat is een zeldzaamheid. ‘Meestal praten dat soort mensen óver ons en niet mét ons. Op sociale media houden we in de gaten wat er allemaal over ons wordt gezegd. Als mensen daar een vraag aan ons stellen, beantwoorden we die meestal.’

Stikstofdioxide, vaccinaties, 5G, corona: bijna elk groot thema van het RIVM raakt de laatste jaren gepolariseerd. Een aanzienlijke groep mensen wantrouwt de wetenschap en vermoedt een verborgen agenda. Of een te nauw verbond met bewindvoerders.

Ook de GGD wordt soms gebeld door mensen die irreële verwijten maken. ‘Wij horen dit aan en geven onze visie, als iemand daarvoor openstaat’, zegt communicatieadviseur Carin Boon van de GGD Hollands Midden. ‘Meestal staat die persoon hier niet voor open en wordt het gesprek beëindigd. Wij vechten hier verder niet actief tegen.’

Als het om gezondheid gaat, zijn de gemoederen gauw verhit. ‘Op sociale media werd onlangs een directe lijn getrokken tussen een kind met een snotneus naar school sturen en het vermoorden van kinderen’, zegt Marije Mansfeld, communicatiestrateeg bij onder meer de GGD Gooi en Vechtstreek. ‘Monitoren hoe de discussie verloopt is dan het efficiëntste dat je als communicatieprofessional kunt doen. Ieder, echt ieder antwoord is olie op het vuur, maar soms moet je wel erop ingaan om de discussie feitelijk te houden. ’

Hoe om te gaan met complotdenkers, wetenschapsontkenners en andersdenkenden? ‘In het geval van corona is het de laatste maanden zo druk geweest dat dit vraagstuk nog helemaal niet aan de orde is gekomen’, zegt Wychgel van het RIVM, ‘maar bij andere onderwerpen, zoals vaccinatie, hebben we wel een aanpak.’

Ongeveer één keer per jaar nodigt het RIVM antivaccinatieclubs uit voor een gesprek. ‘Dat doen we vanuit de overtuiging: in een land als Nederland moeten we altijd met elkaar blijven praten’, zegt Hans van Vliet, hoofd van het Rijksvaccinatieprogramma. ‘We proberen te voorkomen dat het debat ontspoort.’

Er staat wel enige spanning op zo’n gesprek, zegt Van Vliet. ‘Je bent steeds bezig de sfeer goed te houden. We wisselen informatie uit, horen elkaar uit. We proberen niet hun verwijten te weerleggen. Je kunt veel met elkaar bespreken zonder het eens te zijn. En wat belangrijk is: het gesprek heeft geen doel anders dan in gesprek zijn. Uiteindelijk gaan ze nooit vijandig de deur weer uit.’

De opgebouwde band komt van pas als de partijen elkaar weer tegenkomen in de media, bijvoorbeeld in een talkshow waar ze als twee kampen van het debat tegenover elkaar worden gezet. Van Vliet: ‘Dan is het fijn dat ik die mensen van Vaccinvrij ken, en zij mij. Zo voorkom je dat je tegen elkaar wordt uitgespeeld.’

Tegelijkertijd bieden de gesprekken geen garanties voor de toekomst. ‘We voelen ons niet belemmerd om de inspectie te vragen eens naar die blenderactie te kijken, waarbij vrouwen een blender kregen als ze hun kind niet zouden vaccineren. Andersom geldt ook dat de antivaxers net zo goed ons een dag later weer aanvallen op sociale media.’

Wat helpt bij de gesprekken, zegt Van Vliet, is de gemeenschappelijk basis te benadrukken. ‘Tegen de antivaxers zeg je dan dat we ons allebei zorgen maken over de gezondheid van kinderen, bij de boeren dat we allebei niet willen dat de natuur naar de knoppen gaat.’

Bij coronasceptici zou een gesprek in de toekomst mogelijk een optie zijn, zegt Van Vliet, maar dan moet het wel fysiek kunnen, en niet op Zoom. ‘Vriendelijke lichaamstaal en een hartelijk ontvangst is erg belangrijk. Je moet je menselijke kant laten zien. Dat je meer bent dan het instituut waarvoor je werkt. En dat je ook niet alles zeker weet.’

Lees ook:

Socioloog Harambam: ‘We zetten complotdenkers te gauw weg als gekkies’
Zet complotdenkers niet weg als gekkies, zegt socioloog Jaron Harambam, maar luister naar ze. ‘Radicalisering begint er altijd mee dat mensen hun plek niet kunnen vinden.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden