Hoe fictie werkt

Geen recept of trucs, wel mooie voorbeelden, in Woods studie over fictie.

James wood

Hoe fictie werkt

Uit het Engels vertaald door Arie Storm.


Querido; 210 pagina's; € 18,95.


Een klein rood boekje met op de rug de naam James Wood - criticus van The New Yorker en hoogleraar literaire kritiek aan Harvard. Bij Amerikaanse studenten creative writing staat How fiction works sinds 2009 prominent in de boekenkast. De wat ouderwetse vormgeving van het boek straalt uit dat dit een onmisbare bijbel is voor beginnende schrijvers.


Dat Parool-recensent en schrijver Arie Storm nu met een vertaling komt, sluit prima aan bij de toenemende populariteit van schrijfcursussen in Nederland. Schrijven kun je leren, maar Wood belooft geen resultaten. Hij vertelt niet wat je precies wel en niet moet doen, want 'de roman is virtuoos als het om uitzonderingen gaat'. Juist de aandacht voor individuele subtiliteiten maakt de roman zo mooi. Een goede lezer - en recensent - hanteert dan ook geen objectieve meetlat, maar beoordeelt een boek op zijn 'interne conventies'.


Wat die conventies zijn, verschilt per boek. Liever laat Wood aan de hand van voorbeelden zien hoe rijk de literatuur is, hoe karakterontwikkeling, metaforen en dialogen betoverend kunnen werken.


Wood verwijt zijn favoriete literatuurcritici Viktor Sjklovski en Roland Barthes dat zij als formalisten 'vervreemd waren geraakt van het creatieve instinct'. Wie wil leren schrijven, vindt in Hoe fictie werkt geen literaire trucs of hulpmiddelen, simpelweg omdat voorschriften de originaliteit ondermijnen. Zo prijst Wood de wijze waarop Henry James zijn heldin in The Portrait of a Lady meteen introduceert. Maar: 'Zou James een 'workshop' hebben gevolgd in creatief schrijven, dan zou hij op de vingers zijn getikt voor deze vlotte afhandeling.'


Wood floreert in zijn analyses over stijl en woordkeuze, wanneer hij enthousiast de verschillende dicties blootlegt in één zin - 'exuberant' (hoog) en 'kut' (laag) - die voor een ritmisch contrast zorgen. Probeert hij daarentegen halverwege het boek een psychologische analyse toe te passen op de personages van Dostojevski, dan wordt hij stijf en eenduidig. De ruimte voor uitzondering - zoals in een meerstemmige roman - ontbreekt.


Wood lijkt zich daarvan bewust. Wellicht kiest hij daarom voor een overvloed aan voorbeelden. Afzonderlijk allemaal even treffend, maar nauw bijeengebracht belemmeren ze het verloop van het betoog. De criticus lijkt daarmee dezelfde fout te maken als de door hem zo bewonderde Flaubert, bij wie 'we het gevoel [hebben] dat het doel van schrijven een processie van aan elkaar geketende details is, een halsketting van waarnemingen, en dat dit soms een barrière is die het zien bemoeilijkt, en niet een hulpmiddel'.


Hoe fictie werkt is een soortgelijke aaneenschakeling van voorbeelden die in genummerde fragmenten staan beschreven en zo samenhang missen. Waar de Amerikaanse editie op elke bladzij een subkop heeft en dus meer overzicht biedt, ontbreekt dit houvast in deze verder solide vertaling van Arie Storm.


'Niets vermoordt het leven zo als uitleg', zou de schrijver Henry Greene hebben gezegd. Volgens Wood zijn fictie en realiteit altijd met elkaar verbonden. Literatuur moet 'levend' zijn, wil zij slagen. Verklaren hoe fictie werkt is dus een gevaarlijke ambitie, maar Wood bewijst dat analyse geen kwaad kan. Hij legt ritmes bloot en ontleedt de botsing van beelden die een metafoor vormen. Het 'kwispelende' taalspel wordt rijker van een kritische blik.


De andere Henry James levert een mooi motto: 'Er is slechts één recept - hou heel veel van koken.' Aan dat recept voldoet Wood, want wie Hoe fictie werkt leest wil direct met pannen in de weer.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden