Hoe fascistisch is Donald Trump nu echt?

Zijn uitspraken liegen er niet om en extreem-rechtse organisaties sluiten hem in de armen. Maar 'fascist' is voor velen in Amerika toch een te zwaar beladen term.

Een agent krabt een schildering van een hakenkruis met het hoofd van Donald Trump voorzien van een hitlersnorretje van een viaduct in Atlanta.Beeld epa

Het was een extreem rechtse week voor Donald Trump. Hij kreeg de steun van de Ku Klux Klan en twitterde een uitspraak van Benito Mussolini door. Hij nam halfhartig afstand van de KKK ('Ik ken die organisatie niet'), en nauwelijks van Mussolini ('Het was een goede quote. Wat maakt het uit dat hij van Mussolini kwam?'). Dus kun je je afvragen: is Donald Trump een fascist?

De steun van de KKK komt niet uit het niets. Er is een hele waslijst van rechtse organisaties die Trump in hun armen hebben gesloten. Blanke overheersingsdenkers (white supremacists), racisten en antisemieten van verschillende (eenmans)organisaties zoals het National Policy Institute, het Traditionalist Youth Network, Stormfront, Infostormer en de American Renaissance website steken enthousiast de loftrompet over Trump. 'Dit is iemand die oprecht begaan is met de Amerikaanse natie, een blank volk', aldus Richard Spencer van American Renaissance.

Sommigen van hen gaan verder dan het uitspreken van steun en schieten Trump te hulp bij zijn campagne. De American Freedom Party van racist William Johnson heeft een politiek actiecomité opgericht, American National, dat met automatische telefoontjes de kiezers oproept op Trump te stemmen. 'Het blanke ras in Amerika en Europa sterft uit omdat we bang zijn racist te worden genoemd', is een van de argumenten.

Het was journalist Jamelle Bouie van de website Slate die vorig jaar als eerste beweerde dat Trump een fascist is. Er zijn genoeg argumenten voor, schreef hij, aan de hand van een lijst met criteria van de vorige maand overleden Italiaanse auteur (en Harvard-hoogleraar) Umberto Eco. Dat rijtje zou er nu zo uit zien.

1 Identiteit

Een nationale identiteit die afsteekt tegen binnenlandse en buitenlandse vijanden. De Mexicaanse 'verkrachters', de moslims, de elf miljoen illegalen in Amerika, maar ook de Chinezen en Japanners met hun gedevalueerde valuta zijn vijanden, alsmede journalisten (zie ook punt 4). Een muur, een stop op immigratie uit moslimlanden, deportaties, importtarieven en censuur zijn de oplossingen.

2 Middenklasse

De aantrekkingskracht op een gefrustreerde middenklasse. Trump appelleert aan de grote groepen Amerikanen die niet hebben geprofiteerd van de economische groei van de laatste jaren. Protectionisme is zijn oplossing.

Een demonstrant wordt naar buiten geleid bij een toespraak van Donald Trump in Cadillac, Michigan.Beeld epa

3 Actie

De cultus van actie. Trump spreekt in doortastende simplificaties over winnen en verliezen, een metafoor die aanslaat in een land dat doordrenkt is van deze sportfilosofie. Tijdens verkiezingsbijeenkomsten hangt de belofte van geweld in de lucht: 'Raak demonstranten niet aan, doe ze geen pijn', maant de speaker het publiek voorafgaand aan elk Trump-optreden. Deze week werd een fotograaf die een voet buiten de aangewezen plek zette, hardhandig naar buiten gewerkt.

4 Verraad

Afwijkende meningen zijn verraad. Tijdens elk optreden wijst Trump naar de journalisten, die opgepropt in een omheind 'kamp' hun werk moeten doen. 'Je kunt die lui niet vertrouwen', brult Trump, wijzend naar de camera's, en de massa reageert met boegeroep. 'De media, die zijn het ergst.' Als hij wint, zei Trump deze week, wil hij journalisten die onwaarheden opschrijven, vervolgen wegens smaad: een eerste poging tot persbreidel.

Het persvak bij een campagne-evenement bij de Macomb Community College in Warren, Michigan.Beeld getty

5 Zwakkeren

Verachting van de zwakkeren. Trump noemde een criticus in een rolstoel een loser, die daar maar een beetje zat te niksen. Over senator en oorlogsveteraan John McCain, die in Vietnam krijgsgevangen zat, zei Trump dat hij meer hield van mensen die 'niet gevangen waren genomen'. Andere presidentskandidaten worden beoordeeld op hun peilingen en hun fysiek.

6 Populisme

Selectief populisme. Niet het volk bepaalt wat de leider wil, maar de leider wat het volk wil. Trump heeft het nooit over de democratische instituten waarmee hij moet samenwerken. Kritiek op zijn onhaalbare agenda pareert hij met zijn zakelijke successen. Laat mij maar, is de boodschap. 'Vertrouw me, ik weet wat ik doe.'

Leugens en propaganda. Trump is een van de leugenachtigste politici, volgens factcheckers van PolitiFact. Daarnaast heeft hij een politieke agenda die niet klopt. Hij zegt zijn extra overheidsuitgaven (aan infrastructuur, het leger, uitkeringen) en lagere belastingen te willen financieren met minder fraude, misbruik en inefficiëntie, en door het ministerie van onderwijs en het milieuagentschap op te heffen. Maar daarmee komt hij er nog lang niet. Kritiek daarop pareert hij met een verwijzing naar de peilingen, waarin hij aan kop gaat.

Opportunist

Deze 'fascistische' kenmerken kunnen best samengaan met een relatief linkse economische agenda, waarbij de blanke midden- en onderklasse belastingverlaging, banen en sociale zekerheid in het vooruitzicht worden gesteld. Ook Trumps New Deal-achtige ambities op het gebied van infrastructuur, waarbij het land fysiek enorm wordt opgeknapt, passen in een nationalistische agenda. Ook Hitler bouwde snelwegen.

Tegelijkertijd komt Trump op een aantal punten niet verder langs de fascistische meetlat. Hij stelt zich isolationistisch op en is, behalve tegen Islamitische Staat, niet van plan grote oorlogen te gaan voeren. Hij is en blijft een kapitalist, die gelooft in marktwerking en banen en groei verwacht van ondernemers en hun bedrijven - als ze daarvoor maar de gelegenheid krijgen. En, waarschijnlijk het belangrijkste: hij stelt het individu boven de staat. Op het gebied van onderwijs bijvoorbeeld wil hij juist af van het gecentraliseerde programma dat Barack Obama heeft ingevoerd.

Daarbij is Trump een opportunist. Hij is vaak van mening veranderd. In het Republikeinse verkiezingsdebat van donderdag erkende hij dat sommige van zijn uitspraken met een korrel zout moeten worden genomen. Als de muur langs de grens met Mexico een paar meter lager wordt, is dat ook goed. Tegen The New York Times zou hij off the record hebben gezegd dat hij niet zo streng is jegens illegalen als hij doet voorkomen. 'Zo werken onderhandelingen', zei hij donderdag. 'Je zet hoog in en dan kom je ergens anders uit.'

Voorzichtig

In Amerika wordt mede daarom voorzichtig omgesprongen met het fascisme-etiket. Veel analisten en commentatoren vinden het woord te groot. Twee weken geleden was de Harvard-politicoloog Danielle Allen in de Washington Post een uitzondering toen zij de opkomst van Trump vergeleek met die van Adolf Hitler.

De situatie is vergelijkbaar met die in Europa. Sinds de Tilburgse cultuurfilosoof Rob Riemen vijf jaar geleden op basis van gangbare definities ook de PVV van Geert Wilders fascistisch noemde, hebben weinigen die kwalificatie durven gebruiken. Zelfs als de criteria objectief kunnen worden afgevinkt, is het eindoordeel zo zwaar beladen dat daarmee de stemmers worden gediskwalificeerd, is de vrees. De meeste Amerikaanse politicologen en analisten houden het simpelweg op populisme of demagogie.

De politicoloog en fascisme-expert Robert Paxton heeft het over 'een echo' van het fascisme en noemt met name het individualisme als belangrijk verschil. In een interview met website Slate merkt hij wel op dat fascisme best samen kan gaan met opportunisme; zo zijn Mussolini en Hitler in 1919 en 1920 ook begonnen. 'Fascisten zijn niet zo streng in de leer. Ze waren inconsistent en hun program veranderde voortdurend. Mussolini is links begonnen. Fascisme draait meer om stijl dan om de details van het programma.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden