Vijf vragenCoronaMelder

Hoe effectief is de corona-app? En hoe zit het met de privacy?

Bij GGD-onderzoek herinneren besmette personen zich meestal nauwe contacten wel: huisgenoten, of een vergadering. Een app zou kunnen helpen zaken als een vergeten treinrit in beeld te krijgen.Beeld Arie Kievit

Vanaf 1 september wordt de veelbesproken corona-app CoronaMelder landelijk in gebruik genomen. Dat blijkt uit een tijdlijn die het ministerie van Volksgezondheid heeft gepubliceerd. Wat zijn de pijnpunten?

Wat is ook alweer de bedoeling van de app?
CoronaMelder moet de GGD’s helpen in de speurtocht naar covid-besmettingen. De app, waaraan nog hard wordt gewerkt, is een aanvulling op het reguliere bron- en contactonderzoek van de GGD. Is iemand voor langere tijd (minimaal vijftien minuten) in nabijheid (anderhalve meter) geweest van een besmet persoon? Dan geeft de app een waarschuwing. Voorwaarde hierbij is uiteraard wel dat beide personen de app op hun telefoon hebben geïnstalleerd.

Wilt u dit artikel liever beluisteren? Hieronder staat de door Blendle voorgelezen versie.

Hoe effectief is de app?
Dat weten we nog niet, zegt Carl Moons, hoogleraar epidemiologie aan het UMC Utrecht en tevens voorzitter van de begeleidingscommissie die het ministerie van VWS adviseert over de digitale ondersteuning bij de bestrijding van corona. De hamvraag is wat hem betreft hoe de app gaat bijdragen aan het sneller waarschuwen van mensen dat ze mogelijk besmet zijn, zodat ze sneller getest kunnen worden.

Hij noemt de app ‘een belangrijke en wellicht rigoureuze maatregel voor een uitzonderlijk probleem’. Idealiter worden dergelijke innovaties en apps uitgebreid op hun effectiviteit getest, zegt Moons. ‘Dan heb je bij introductie al een goed idee hoe effectief zo’n app is. Maar die luxe en tijd hebben we nu niet. We werken noodgedwongen met gesimuleerde besmettingen.’

Wat Moons wél weet: honderd procent garantie biedt ook deze app niet. ‘Het gaat erom dat de app redelijkerwijs in staat is burgers te waarschuwen als ze in contact zijn geweest met een besmet persoon.’ Hij zal soms een alarm geven als het niet nodig is en soms stil blijven waar iemand wel een waarschuwing had moeten krijgen. Eerdere tests wezen op een betrouwbaarheid van ongeveer 75 procent.

Uiteindelijk kunnen alle algoritmes zo worden afgesteld zoals we zelf willen, benadrukt Moons. ‘Als je ze te ruim afstelt, dan gaat het alarm vaker af. Met als gevolg een extra test. De vraag is of dat erg is. Ik denk van niet, want ook als het contactmoment ­14 minuten is geweest op 1,6 meter kan er sprake van besmetting zijn. Bovendien hebben we inmiddels genoeg testcapaciteit .’ Tegenstanders betogen dat valse alarmen onnodige paniek veroorzaken. Of misschien juist gelatenheid. Moons: ‘Het is helaas kiezen tussen twee kwaden.’

Hoe zit het met de privacy?
Het is een van de punten waar het ­ministerie van VWS zelf op hamert: privacy. ‘De app werkt volledig anoniem en gebruikt geen gegevens over u of uw locatie. De overheid weet dus niet wie de app gebruikt’, aldus het ministerie. Zo is de app ook ontworpen: ze wisselt unieke maar niet tot de persoon herleidbare nummers uit met andere toestellen waarop de app staat en die in de buurt zijn. Op die manier weet de app bij een besmetting wie er gewaarschuwd moet worden, zónder dat er een centrale database nodig is waar persoonlijke gegevens zijn opgeslagen.

Met die privacy lijkt het wel goed te zitten, denkt Peter-Paul Verbeek, techniekfilosoof aan de Universiteit Twente en als ethicus ook lid van een adviescommissie rondom de app: ‘Daar zijn de makers zeer zorgvuldig mee omgegaan.’ De Autoriteit Persoonsgegevens bestudeert nu met man en macht een dik rapport waarin het ministerie de technische en juridische werking beschrijft. De toezichthouder ontving dit pas ­vorige week, te laat om nu al met een bindend advies te komen.

Bits of Freedom ziet, net als Verbeek, dat er goed is nagedacht over privacy. Maar dat wil niet zeggen dat de privacyorganisatie geen zorgen heeft, zegt directeur Evelyn Austin. ‘Ik mis de bredere uitleg van privacy. Wat is de maatschappelijke impact van de app? Wat doet zij met mijn gedrag? Kan ik nee zeggen tegen de app als de groepsdruk groot wordt?’

Zijn er nog meer bezwaren?
Critici waarschuwen al maanden voor de ingrijpende gevolgen van een corona-app. Evelyn Austin: ‘Hiermee wordt een surveillance-infrastructuur opgetuigd. Helaas leert de geschiedenis dat zo’n infrastructuur nooit wordt afgebroken, maar juist uitgebreid.’ Ook al zijn de intenties nu prima, inlichtingendiensten kunnen straks garen spinnen bij de fundamenten die met de app zijn neergelegd, betoogt Austin. Het ­ministerie benadrukt overigens dat de app tijdelijk is, maar dit is nog niet in een noodwet vastgelegd. Verbeek deelt de zorg: ‘De app is een middel om de solidariteit te bevorderen, geen surveillancemiddel.’

Een ander bezwaar is de afhankelijkheid van Google en Apple, die het technische raamwerk hebben gemaakt. Austin: ‘Hiermee wordt onze afhankelijkheid verder vergroot en dat is pijnlijk. Als het uitgangspunt is dat we een smartphone nodig hebben om dit probleem op te lossen, dan kunnen we niet om deze techbedrijven heen, dat is waar. Maar het punt is nu net dat de smartphone in de basis niet te vertrouwen is vanwege alle gegevens die worden verzameld.’ Verbeek ziet dit pijnpunt ook: ‘Je kunt nog zo zorgvuldig een app bouwen, uiteindelijk ben je afhankelijk van de beloften van Google en Apple.’ Beide bedrijven zijn ook geïnteresseerd in de groeimarkt van e-health; reden genoeg ‘zeer alert’ te zijn, aldus Verbeek.

Hoeveel mensen moeten de app installeren?
Hoe meer mensen dat doen, hoe groter het effect. Maar verplicht wordt de app hoe dan ook niet, zo heeft minister De Jonge meermaals benadrukt. Dat is voor ethicus Verbeek ook de belangrijkste voorwaarde. Geen verplichting, maar ook geen externe prikkels om de app te installeren. Een verzekeraar die korting geeft op de premie als klanten de app gebruiken? De app als toegangspas voor een terras? Ondenkbaar voor Verbeek.  Minister De Jonge komt nog met een wetsvoorstel dat dergelijke situaties verbiedt. 

In theorie is ieder extra ontdekt contactmoment via de app pure winst. Tegelijkertijd moet de inzet van de corona-app wel gerechtvaardigd kunnen worden. Dat is lastig als de app nauwelijks wordt gebruikt. Op hoeveel VWS hoopt? Dat liet Ron Roozendaal, directeur informatiebeleid van het ministerie van Volksgezondheid vorige maand in een gesprek met journalisten wijselijk in het midden: ‘Dat ga ik echt niet zeggen’.

Verbeek zal de app gebruiken: ‘Ik zie dat als mijn burgerplicht. Voor mij is het een kwestie van solidariteit om het andere mensen te kunnen laten weten als ik ze onbewust besmet zou hebben.’ 

Hoogleraar epidemiologie Moons voegt daaraan toe dat de app ook een persoonlijk belang dient: ‘In combinatie met testen weet je of je besmet bent of niet. In dat laatste geval kun je met een gerust gevoel je partner, kinderen of kwetsbare ouder knuffelen.’

Vanaf 17 augustus komt de CoronaMelder beschikbaar in de appstores. Daarmee is de app voor iedereen te downloaden, maar buiten de testregio’s (Twente en Rotterdam-Rijnmond) nog niet volledig bruikbaar. Alleen hier wordt het melden van positieve testuitslagen ondersteund. Per 1 september gebeurt dat in heel Nederland. Voordat dat het geval is, worden de komende tijd nog de laatste praktijk- en veiligheidstesten uitgevoerd. Ook de Autoriteit Persoonsgegevens komt later deze maand nog met haar bindende advies.

Het tijdspad van de appBeeld Rijksoverheid

UPDATE 16 juli: informatie over het tijdspad toegevoegd. Verder stond in een eerdere versie een grens van 10 minuten, op basis van de informatie van de testapp. Dit zal in de definitieve app verruimd worden naar 15 minuten. 

Meer over de corona-app

In het buitenland circuleren al tientallen corona-apps. Maar het enthousiasme erover is gematigd, zo leert een rondgang.

Dit is de corona-app die straks misschien ook op uw telefoon staat.

De weg naar een corona-app voor contactonderzoek was ‘ergens wel dapper’ maar deugde van geen kanten.

Vijf vragen over het nut van een corona-app, de stand van zaken en de gevaren voor de privacy.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden