Hoe een Zweedse politieke opleiding het populisme te lijf gaat

Het politieke establishment in Zweden schiet tekort, menen de initiatiefnemers van een nieuwe politieke opleiding. Die moet een generatie politici opleveren die de kloof tussen burgers en bestuur wél kan overbruggen.

Studenten van de politieke opleiding Höj Rösten (Verhef je stem) in Stockholm ontmoeten elkaar voor aanvang van de cursusdagBeeld Marcel van den Bergh

Jarenlang vond Fayyad Assali de Zweedse politiek maar saai. 'Het ging alleen maar om een paar procent meer of minder belasting.' Zijn lach wekt de indruk dat hij nauwelijks nog kan geloven dat die tijd echt heeft bestaan. De opkomst van de Sverigedemokraterna (SD), de Zweedse PVV, heeft het belang van de politiek voor hem radicaal veranderd. In de ogen van de 29-jarige Zweed van Palestijnse komaf gloeit de overtuiging. 'Die partij vindt dat ik helemaal geen Zweed ben, ook al ben ik hier geboren.'

Europese antwoorden

In tal van Europese landen worstelen de traditionele partijen met het rechts-populisme. Welke antwoorden zijn er op deze politieke stroming te geven? Verslaggevers van de Volkskrant zien vooral nieuwe plannen en ideeën buiten de gevestigde orde ontstaan.

Vandaag deel 1: Een nieuwe school voor jonge politici in Zweden.

Beeld anp

De groei van de Zweden Democraten leidde ertoe dat Assali, een robuuste moslim met gemillimeterd haar en een goede baan bij het Rode Kruis, zich aanmeldde bij de school Höj Rösten, oftewel Verhef je stem. Doel van de opleiding: buiten de politieke partijen om een nieuwe generatie politici kweken.

De eenjarige opleiding, die in januari 2016 van start ging, mikt op twintigers en dertigers die een baan hebben en een politieke carrière overwegen. De eerste lichting van twintig kandidaat-politici kreeg begin dit jaar haar diploma, een tweede groep begint in september. Over het opzetten van scholen in Duitsland, Groot-Brittannië en Nederland wordt nagedacht.

De hoop is dat de cursisten na het behalen van hun diploma de overstap maken naar gevestigde politieke partijen of, nog spannender, zelf een politieke beweging beginnen. Met hun frisse ideeën zouden zij beter dan het politieke establishment de democratie kunnen beschermen. Want die staat op het spel, menen de initiatiefnemers. het onvermogen van de Gevestigde partijen.

'Democratie is een project met een hoog risico, dat we niet meer als vanzelfsprekend kunnen beschouwen en dat moet worden verdedigd', zegt de 66-jarige Erik Amna, die als hoogleraar politicologie leiding geeft aan het schoolbestuur. Als bedreigingen op lange termijn noemt hij de toenemende ongelijkheid tussen arm en rijk en de fragmentering van het publieke debat op internet. Op korte termijn is er de aantrekkingskracht van de rechts-populistische Zweden Democraten, een partij die ongeveer een op de vijf kiezers trekt, afgaand op de laatste peilingen. Alleen de regerende sociaal-democraten houden de partij van de charismatische Jimmy Akesson nog nipt af van de status van grootste partij.

De bedenker van Höj Rösten is de 46-jarige zakenman Daniel Sachs. Hij is een investeerder, maar ook een duizendpoot: mecenas, filmproducent en bestuurder in de cultuursector. Al jaren maakt deze kosmopoliet zich zorgen over de opmars van radicaal-rechts in heel Europa - in 2011 financierde hij een onderzoek ernaar door de gezaghebbende Britse denktank Chatham House.

Gevestigde partijen in Europa begrijpen de aantrekkingskracht van populistische partijen 'slecht', luidde de conclusie, en werken niet samen om een antwoord te vinden. De rechtse populisten doen dat juist wel. Zij zijn, in de woorden van Sachs, 'buitengewoon vaardig in het pushen van hun politieke agenda over het gevaar van buitenlanders en de EU als eliteproject'. Die discrepantie speelt al jaren, 'maar politici lijken de urgentie ervan maar niet te willen onderkennen.' Als oorzaak ziet Sachs hun onvermogen weerstand te bieden aan een partij die het politieke spel volgens andere regels wenst te spelen. Maar ook hebben zij last van hun eigen 'zelfvoldaanheid', waardoor ze geleidelijk het contact met kiezers, en dan vooral de jongeren, hebben verloren, meent hij. kussentjes, laptops en saamhorigheid

Een jaar na de start van de school is de groep van twintig voor een laatste gezamenlijke bijeenkomst naar een grote zolderruimte gekomen van een boekenuitgeverij, die aan het met privégeld gefinancierde initiatief meebetaalt. In comfortabele sofa's en op banken met veel kussentjes zitten de eerste deelnemers geconcentreerd op hun Apple-laptops aan hun slotpresentatie te werken. Wanneer de hele groep is verzameld, wordt er elders in de ruimte een royale kring gevormd voor de laatste van vele groepsdiscussies. Er wordt veel gelachen en armen om elkaar heen geslagen - de groep straalt saamhorigheid uit. Op een lange witte tafel ligt een stapeltje diploma's klaar. Opvallend aan de groep: ongeveer de helft is van niet-Zweedse afkomst. Ook zijn er evenveel vrouwen als mannen.

Fayyad Assali prijst zich met die samenstelling gelukkig. Hij vond het een 'geweldige ervaring' met zo'n gemengde groep op te trekken, 'dat was voor mij voor het eerst'. In de Stockholmse voorstad waar hij vandaan komt, 'kun je je hele jeugd doorbrengen zonder dat je ook maar een keer met een Zweed contact hebt gehad.' Na dit jaar wil hij zich richten op contact tussen diverse bevolkingsgroepen: 'Ik denk na over een eigen politieke beweging die zich op de jeugd richt.' Hij wil bijeenkomsten op scholen organiseren, vooral ook op het platteland waar de SD-aanhang onder jongeren groot is. 'Höj Rösten' lijkt hem wel geschikt als naam voor zijn beweging. Nee, de Zweedse politiek zal niet meteen veranderen, maar wie weet wel op termijn: 'Voor de uitdaging waar de SD ons voor stelt bestaat geen snelle oplossing'.

Fayyad Assali, cursistBeeld Marcel van den Bergh

Een opponent voor iedere leerling

In 2014 kwam initiatiefnemer Sachs in actie met een campagne om jongeren tot deelname aan de Europese verkiezingen te verlokken. 'De desinteresse onder hen was groot, maar als ik 5 minuten met ze sprak, kon ik ze overtuigen dat het belangrijk was te stemmen.' Popsterren en bekende acteurs wist hij mee te krijgen.

De slogan van destijds, 'Verhef je Stem', is nu de naam van de school. Dat Sachs een opleiding voor politici creëerde, houdt verband met zijn overtuiging dat bestaande partijen tekortschieten bij hun zoektocht naar talent. 'Ze kijken niet breed genoeg'. Gevolg is dat de politiek geen afspiegeling van de bevolking meer is, zegt zijn collega Erik Amna: 'Je ziet weinig jongeren, weinig mensen van het platteland en weinig mensen met een niet-Zweedse achtergrond.'

Wat heeft Höj Rösten hier tegenover gesteld? Uit een groep van zo'n honderdvijftig kandidaten werden twintig mensen geselecteerd voor een programma, waaraan zij hoofdzakelijk in de weekenden en avonden werkten. Kosten voor de deelnemer zijn een schijntje: 1.000 Zweedse kronen (ruim 100 euro). Daarvoor kregen zij onderwijs in onder meer politieke theorie, duurzaamheid, toenemende ongelijkheid en digitalisering. Ruime aandacht was er ook voor communicatieve vaardigheden. Iedere leerling kreeg aan het begin van het jaar twee coaches - een politieke geestverwant en een opponent. Die laatste was bedoeld om de deelnemer te leren verplaatsen in de ander, die essentiële vaardigheid voor het sluiten van compromissen.

Geen verrassingen meer na Donald Trump

De 33-jarige Clara Lindsten, een designer op een architectenbureau met grote, donkerbruine ogen onder een blonde pony, is in het studiejaar vooral doordrongen geraakt van de precaire toestand van het politiek bestel. 'We moeten onze democratie opnieuw construeren. Dat is een enorm karwei, vergelijkbaar met de opbouw van de naoorlogse welvaartsstaat. Na dit jaar is mijn indruk dat de bestaande partijen daar niet toe in staat zijn. We hebben hier veel prominente politici langs gehad die zeiden: 'Jullie vragen zijn ook mijn vragen'. Dat durfden ze in de beslotenheid van een groepsbijeenkomst wel toe te geven. Daarna hoor je ze in het openbaar weer doen alsof ze het allemaal weten.'

Vanaf de eerste dag leeft in de groep het idee dat er een nieuwe politieke beweging moet komen, vertelt ze. Aan het einde van het cursusjaar is dat nog vaag: 'Ik wil daar eventueel best aan meedoen, maar erg concreet is het niet geworden.' Het beroep van politica ligt haar niet, denkt ze, maar ze wil wel actief worden. Alle leden van de groep zijn verplicht ten minste een 'politieke micro-actie' te organiseren, vindt ze, voorafgaand aan de verkiezingen van 2018: 'Na Trump kunnen we ons niet meer laten verrassen. We weten wat er op het spel staat.'

Clara Lindsten, cursistBeeld Marcel van den Bergh

Na het eerste studiejaar zegt Daniel Sachs dat hij tevreden zal zijn wanneer eenderde van de deelnemers echt de politiek ingaat, eenderde bij maatschappelijke organisaties aan politiek doet en een laatste derde politiek bewuster is geworden. 'Het is nu nog te vroeg om het vast te stellen, maar dit is wat we verwachten.' Kan de school op termijn bijdragen aan het terugdringen van de SD? Sachs hoedt zich voor die al te politieke vraag. Hij benadrukt dat de school 'partijloos' is. Iedereen moet zich tot democratisch politicus kunnen omscholen: 'We vragen niet naar de politieke opvattingen van deelnemers.'

Maar collega-initiatiefnemer Erik Amna ziet SD-aanhangers niet snel de school instromen. 'Bij ons staat een inclusieve maatschappij voorop, we willen juist profiteren van de multiculturele setting. SD is het daar niet mee eens, dus voor hun aanhangers zijn de discussies die we hier voeren erg lastig.' Bestrijding van de SD is geen doel, aldus Amna, 'maar dat kan wel het effect zijn'. Om er glimlachend aan toe te voegen: 'En persoonlijk zal ik dat zeker niet erg vinden.'

Ruim vijftien jaar later is de nood echter te hoog. Door teruglopende ledentallen is het reservoir aan kandidaat-politici zo klein dat externe hulp nu wel welkom is. Dus mag het Haagse, politiek neutrale instituut ProDemos met subsidie van Binnenlandse Zaken 'opleidingstrajecten' voor politici verzorgen. 'We werken samen met zo'n honderd gemeenten, met het oog op de verkiezingen van 2018', zegt directeur Eddy Habben Jansen, wiens organisatie ruim duizend aspirant-politici bereikt. Zou dat ook op landelijk niveau kunnen? 'Dat is toch echt het domein van de politieke partijen. Bovendien is lokaal de nood hoger: je hebt maar honderdvijftig Kamerleden nodig, maar ruim achtduizend gemeenteraadsleden.'

Voor de Leidse hoogleraar politieke wetenschappen en oud-PvdA-voorzitter Ruud Koole is het vooral de vraag of een 'neutraal instituut' op landelijk niveau wel van nut kan zijn. 'Je kunt mensen wel vaardigheden leren als een begroting lezen of spreken in het openbaar, maar wat de politiek vooral nodig heeft zijn mensen die een ideologisch verhaal kunnen vertellen. Want het grote gevaar is dat kiezers denken dat politici allemaal één pot nat zijn. Op ideologisch vlak zie ik een neutraal instituut niet iets bijdragen.'

Erik Amna, initiatiefnemerBeeld Marcel van den Bergh

Zou zo'n politieke school mensen kunnen aantrekken die buiten het zicht van de partijen blijven? Mogelijk, maar Koole gelooft niet dat daar in Nederland een probleem zit. 'Een verschil met Zweden is dat onze partijen veel buiten de eigen jeugdorganisaties kijken. Rutte bij de VVD en Dijksma bij de PvdA zijn voorbeelden van politici die er uit voortkomen, maar zij zijn eerder de uitzonderingen.' Met Van den Berg is hij van mening dat de kandidatenlijsten niet lijden onder een gebrek, maar juist aan een overdaad aan vernieuwingsdrift. Van den Berg hekelt de 'eeuwige voorkeur over fris en fruitig', waardoor politieke ervaring nauwelijks wordt gewaardeerd. Over de interne opleidingen die partijen voor hun kandidaat-politici hebben bedacht, heeft hij op zich geen klachten. 'Maar enige concurrentie van buiten zou natuurlijk geen kwaad kunnen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden