reportageonderwijs

Hoe een zeer zwakke vmbo-school excellent werd

De docent science van het Melanchthon Kralingen instrueert zijn leerlingen. Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Het Melanchthon Kralingen kreeg slechte beoordelingen van de Onderwijsinspectie en moest al bijna zijn deuren sluiten. Hoe wist de vmbo-school deze situatie volledig om te draaien?

Er zullen weinig schooldirecteuren zijn die door hun leerlingen als popster worden onthaald. Bij Dennis Maharban vragen ze nog net niet om een handtekening. Buitenstaanders denken vaak dat de adjunct-directeur van Surinaamse afkomst de conciërge is, maar zijn leerlingen beginnen verlegen te lachen als ze hem zien. Wie durft loopt op hem af voor een high five, of om zijn hand te schudden. Glanzende ogen: ‘Hé meneer Maharban.’ ‘Hoe gaat het, meneer Maharban?’  

Een meisje met lange bruine haren komt naast hem staan en zegt zacht: ‘Ik woon in deze school.’ Daarna schiet ze weg, terug naar haar vriendinnen. Een paar gangen verderop zegt Sarah (13): ‘Dit is gewoon de beste school. Het is mijn tweede thuis.’

Het zijn complimenten die in 2008 onvoorstelbaar leken. De Onderwijsinspectie stond toen op het punt Melanchthon Kralingen een ‘zeer zwak’ te geven – het slechtst mogelijke oordeel. De zwarte vmbo-school in Rotterdam had al twee keer een ‘zwak’ gehad. De slagingspercentages waren belabberd en de leerlingenaantallen liepen terug. ‘We stonden op sluiten’, zegt Maharban.

Dat de school uiteindelijk weg kwam met het oordeel ‘zwak’, was omdat Maharban net was aangetreden en serieuze plannen had de problemen aan te pakken. Bijna twaalf jaar later staan leerlingen in de rij om hier naar school te mogen. Van de inspectie kreeg Melanchthon Kralingen vorig jaar een goed, de hoogst mogelijke waardering. Melanchthon Kralingen werd in januari bovendien uitgeroepen tot excellente school – een eer die dit jaar in totaal negentien middelbare scholen ten beurt viel.

De inspectie was met name onder de indruk van de sfeer op de school, de manier waarop er gewerkt wordt en de goede resultaten die de leerlingen behalen. En dat met een moeilijke populatie: 99 procent van de leerlingen heeft een migratieachtergrond. Een groot deel komt uit een achterstandsbuurt. Uit het juryrapport: ‘Alle leerlingen die de jury sprak, spraken een hoge waardering en respect voor de medewerkers van de school uit, wat uitzonderlijk is te noemen.’

Van zeer zwak tot excellent. Hoe heeft de vmbo-school dat voor elkaar gekregen?

1. Gratis bijles 

Een begin van het antwoord op die vraag is om kwart over acht ’s morgens in de lerarenkamer te zien. Op de meeste scholen lopen leraren gedurende de dag in en uit, al naar gelang hun rooster. Zo niet op Melanchthon Kralingen: hier zijn de docenten van kwart over acht ’s morgens tot half vijf ’s middags aanwezig. Vijf dagen per week.

Elke dag begint met een gezamenlijke ‘teamstart’. Het doel ervan is om te zorgen dat alle leraren van alles op de hoogte zijn. E-mails worden niet altijd gelezen.‘Collega’s, welkom’, zegt Jos Meester die de bijeenkomst deze woensdagmorgen leidt. Hij neemt de dag door. Vandaag komt een opstandige leerling die een dag thuis moest blijven weer terug, vertelt hij. ‘We gaan kijken hoe het loopt.’

Adjunct-directeur Dennis Maharban neemt een kijkje bij de les. Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Zo’n gezamenlijk begin is bovendien goed voor de samenhorigheid, zegt Maharban. Er zijn geen scheve gezichten over docenten die er de kantjes van aflopen en vlak voor hun les het lokaal in komen hollen. En wie zich ergens aan stoort of ergens mee zit, kan het meteen kwijt. Vandaag blijkt de enige ergernis een paar rondslingerende linialen in een klaslokaal, maar soms komen er ook ernstigere zaken aan bod.

Leraren die ’s morgens geen les geven, gebruiken deze eerste uren om hun lessen voor te bereiden. Belangrijker: ze zijn altijd beschikbaar voor leerlingen en ouders met vragen. Zijn de leraren ’s middags klaar met hun lessen, dan gebruiken ze hun tijd op school ook om bijles te geven. Want bijles is op Melanchthon Kralingen voor alle leerlingen beschikbaar. Gratis. 

Zelf begint Maharban er niet over, maar veel leerlingen noemen het misschien wel het grootste pluspunt van deze school. Begrijpelijk: de meeste kinderen komen uit Oud-Crooswijk, een buurt die een paar jaar geleden volgens het Sociaal en Cultureel Planbureau nog gold als armste van Nederland. Het zijn bovendien leerlingen die vaak met een flinke lees- en rekenachterstand aan hun middelbare school beginnen.

Levert dat geen extra werkdruk op, al die bijlessen? Docent Miriam Rozendaal reageert bijna verontwaardigd op die vraag. ‘Ik krijg er gewoon uren voor, hoor.’ En trouwens: als je leerlingen het slecht doen, dát levert pas werkdruk op. De docent lichamelijke opvoeding en zorg en welzijn kwam er pas een paar jaar geleden achter dat de meeste scholen níét aan gratis bijles doen. ‘Dat is toch om je kapot te schamen? Dit zijn mijn leerlingen: het is mijn verantwoordelijkheid dat ze de lesstof begrijpen.’

Werkdrukvermindering is ook de gedachte achter de vaste schooltijden van het docentenkorps, zegt Maharban. Het idee is dat de leraren als ze om half vijf naar huis gaan ook klaar zijn met hun werk. Sommigen laten hun schooltas aan het eind van de dag achter op school. Eerlijk is eerlijk: ook deze docenten werken ’s avonds weleens door. 

2. Een plan voor elke leerling

In zijn kantoor demonstreert de adjunct-directeur een ander belangrijk geheim wapen dat de school ontwikkelde: een leerlingvolgsysteem dat de ontwikkeling van elke scholier minutieus in kaart brengt. Het begint met de gegevens die ze van de basisschool krijgen: Cito-scores, cijfers over de – vaak forse – leerachterstand, maar ook observaties van het gedrag van een kind.

De school gebruikt al die gegevens om een ontwikkelplan te maken. Voor elke kind apart en voor de klas als geheel. ‘Zie je al die rode hokjes?’ Maharban scrollt door een Excelbestand van een brugklas. ‘Al deze leerlingen komen bij ons binnen met een achterstand in begrijpend lezen. Ze lezen soms nog op het niveau van groep 5.’ Dat betekent dat er in deze klas veel extra aandacht voor lezen zal zijn.

Leesvaardigheid staat op deze school sowieso hoog op de agenda. De school heeft een filiaal van de openbare bibliotheek inpandig. Elke les Nederlands begint met een kwartier lezen.

Ook de persoonlijke ontwikkeling van een kind wordt gevolgd. Het stille meisje dat niet goed kan leren omdat ze weinig zelfvertrouwen heeft? Dat krijgt een weerbaarheidstraining. Gaan de ouders van een leerling scheiden, of speelt er thuis iets anders dat van invloed is? Dan komt ook dat in het dossier, zodat leerkrachten er rekening mee kunnen houden. Zelf maakt elke scholier trouwens ook een plan.

Elke zes weken worden de plannen opnieuw besproken en aangepast. Blijkt een leerling heel goed in Engels? Dan kan ze dat vak misschien wel een niveau hoger volgen, en wie weet zelfs volledig naar een hoger niveau. Want daar blinkt de school in uit, schrijft de inspectie in een recent rapport: ‘Veel meer leerlingen dan gemiddeld behalen een hoger diploma dan de basisschool inschatte.’

Wat ook helpt: leerlingen worden bij binnenkomst op het juiste niveau geplaatst. ‘Vroeger boden we alleen de theoretische leerweg aan’, zegt Maharban. ‘Toen kwamen er leerlingen binnen die dat niveau eigenlijk niet aankonden.’ Nu bieden ze alle vmbo-niveaus aan. Het slagingspercentage ging van 60- tot 70 procent naar gemiddeld 98 procent.

3. Beter lesgeven

Het derde antwoord komt van Simon Baars, cluster-directeur van drie vmbo-scholen binnen de scholengemeenschap Melanchthon. ‘Als je een school echt wil verbeteren moet je ook afscheid durven te nemen van collega’s die niet functioneren’, zegt hij. ‘Dat kan louterend werken. De andere personeelsleden zien een directeur die afscheid durft te nemen van een collega die niet goed meedraait.’

Dat het probleem van de school ook bij de leraren zelf lag, begon bij Maharban aan het eind van zijn eerste jaar als adjunct-directeur te dagen. ‘Ik was me kapot geschrokken van ons slagingspercentage: maar 63 procent van onze leerlingen was geslaagd. Je moet je bedenken: ik had toen al twaalf jaar ervaring als economieleraar op verschillende scholen. Maar zoiets had ik nog nooit meegemaakt.’

Het ergste vond hij dat veel leerkrachten er hun schouders over ophaalden. De slagingspercentages waren al jaren dramatisch laag.  Ach, van deze leerlingen moet je niet te veel verwachten, zeiden ze. ‘Toen heb ik me voorgenomen: ik ga bewijzen dat deze kinderen het wel kunnen. Ze staan al 2-0 achter. Juist zij verdienen het beste onderwijs.’

De docent kunst en cultuur maakt een dolletje met een leerling.Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Maharban begon hogere eisen aan zijn leraren te stellen. ‘Ik voerde confronterende gesprekken. Als alle leerlingen bij jou een onvoldoende scoren, ligt dat dan aan de leerlingen of heb jij je les niet op orde?’ Maar hij bood ook hulp. Leraren werden op cursus gestuurd, bijvoorbeeld om te leren omgaan met de straatcultuur die  sommige leerlingen mee de klas in namen. En alle docenten werden aan een collega gekoppeld om bij elkaar mee te kijken in de les en met elkaar mee te denken.

Niet iedereen kon zich daarin vinden. ‘Er zijn leraren opgestapt die het niet eens waren met deze aanpak’, zegt Maharban. En ja, hij heeft ook een docent ontslagen die niet goed functioneerde. Baars: ‘Soms moet een directie top-down werken. Zo gaan we het doen, er is hier even geen democratie. Dat is op deze school ook gebeurd. Het mooie is: na een tijd kun je dat kunt afbouwen en komt steeds meer verandering vanuit de docenten zelf.’ Maharban: ‘Ik heb nu een warm, betrokken team dat elke dag hard werkt om deze kinderen verder te brengen.’ 

4. Betrek de ouders 

Veel ‘kleurrijke’ scholen, zegt Baars, worstelen met de betrokkenheid van ouders. ‘Die vinden vaak dat zij verantwoordelijk zijn voor de opvoeding en wij voor het diploma. Er zijn scholen waar ze al blij zijn als ze de helft van de ouders binnenhalen op een ouderavond. Soms komen ouders niet eens op de diploma-uitreiking. Nou, dat is op Melanchthon Kralingen dus ondenkbaar.’

 Maharban: ‘Wij willen ouders meegeven: we zijn met z’n allen verantwoordelijk. Wij doen ook een stukje opvoeding, maar wij verwachten van jullie ook dat je weet wie de mentor van je kind is.’ En dus krijgen alle ouders aan het begin van het schooljaar een kennismakingsgesprek. Er is milde dwang: de leerlingen krijgen pas hun boeken mee als de ouders langs zijn geweest. Maharban: ‘Een vader zei laatst tegen me: dit gesprek is een miljoen dollar waard.’ 

Het werkt: het is uitzonderlijk als op een ouderavond minder dan 90 procent van de ouders aanwezig is. De oudertevredenheid is trouwens ook hoog. Vorig schooljaar gaven ouders Melanchthon Kralingen een 8.7 – bijna een punt hoger dan gemiddeld onder scholen met vergelijkbare leerlingenpopulaties. En leerlingen? Die gaven de vorig jaar een 7,7 – een vol punt hoger dan gemiddeld.

Leerlingen van het Melanchthon zitten in de pauze op hun smartphone. Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

5. Een fonkelnieuw gebouw

Er is nog veel meer veranderd. Die goede sfeer die de inspectie looft? Daar doen ze veel aan. Elke week worden  bijvoorbeeld vier leerlingen aangesteld om toezicht te houden op elkaar tijdens de pauzes. Zo leren ze elkaar aan te spreken op hun gedrag. Wat ook scheelt: met circa 400 leerlingen is Melanchthon Kralingen een kleine school. ‘Iedereen kent elkaar’, zegt een tweedeklasser. ‘En niemand kijkt elkaar vies aan.’ 

Kers op de taart is het fonkelnieuwe gebouw dat de school anderhalf jaar geleden betrok. De nieuwbouw is precies zoals de leraren het wilden: met veel kleur, hout en midden in de hal een statige brede trap. Boven zijn de leslokalen, beneden glanzende praktijkruimtes. Eén nadeel: het gebouw is niet berekend op groei. Nu de school het zo goed doet, schrijven steeds meer ouders hun kind in. Dit jaar moest Maharban iets doen wat hij niet graag doet: er waren te veel inschrijvingen, er moest geloot worden voor een plek.

Christelijke school 

Melanchthon Kralingen is een christelijke school, maar er lopen ook veel leerlingen rond die moslim zijn. Hoe doen ze dat? ‘We weigeren hier niemand vanwege zijn geloof’, zegt adjunct-directeur Maharban. ‘Zelf ben ik ook Hindoestaan. We vragen wel van leerlingen en leraren dat ze de waarden van de school onderschrijven.’ De leerlingen krijgen godsdienstles, Kerst en Pasen wordt gevierd. Maar de iftar – de maaltijd waarmee moslims het vasten breken tijdens de ramadan – is hier op school ook weleens gehouden. 

Excellente school: wat levert zo’n eretitel eigenlijk op?

Van de duizenden scholen in Nederland zijn er 248 ‘excellent’. Het onderwijs is er vernieuwend en goed. Wat betekent het voor een school om zo’n eretitel te dragen?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden