Hoe een verzamelaar een uitgave van Mein Kampf kocht

Adriaan van Ee verzamelt boeken van Willem Frederik Hermans: eerste drukken, gesigneerde exemplaren. En in zijn kelder stonden ooit een paar speelautomaten. Maar memorabilia uit de Tweede Wereldoorlog hadden nooit zijn begeerte gewekt - hoewel die episode hem altijd wel buitengewoon had geïnteresseerd.

Beeld afp

Tot Tweede Pinksterdag 2015. Toen las hij in de krant iets over een bijzondere uitgave van Mein Kampf, met een opdracht en handtekening van de auteur, die kort tevoren in het bezit was gekomen van Michiel van Eyck - uitbater van de Totalitarian Art Gallery in Amsterdam, waar (kunst-) voorwerpen uit verdwenen dictaturen worden verkocht.

Eerder had NRC Handelsblad onthuld dat Van Eyck weleens exemplaren van Mein Kampf had aangeboden. Daarmee had hij, welbewust, het verbod op de verspreiding van het gedachtengoed van Adolf Hitler overtreden. Niet omdat hij daarmee sympathiseerde - verre van dat - maar omdat Mein Kampf in alle denkbare vertalingen en uitvoeringen op internet verkrijgbaar is. 'Ik vind het absurd dat verspreiding van dit boek verboden is, als je ziet wat er verder allemaal wel mag', zei Van Eyck in de Volkskrant. 'Mein Kampf is tachtig jaar oud, echt geschiedenis, en sowieso niet leesbaar.'

Met die opvatting riep hij rechtsvervolging over zichzelf af - het OM eiste een boete 1000 euro, waarvan 500 voorwaardelijk - maar oogstte hij ook waardering bij voorstanders van een absolute vrijheid van meningsuiting. De JOVD, de jongerenafdeling van de VVD, hees Van Eyck op het schild als 'liberaal van het jaar' (een eer die eerder Edith Schippers, Alexander Pechtold, Hans Teeuwen en Inez Weski ten deel was gevallen).

Voor Van Ee - zelf een 'overtuigd liberaal' - droegen de principes die Van Eyck zou vertolken bij aan de attractie van de bijzondere uitgave van Mein Kampf. Het boek, verpakt in een geschenkdoos met verguld hakenkruis en voorzien van een omslag van barnsteen, zou - getuige de opdracht van Adolf Hitler - met kerstmis 1939 zijn aangeboden aan Rudolf Jordan (1902-1988), destijds Gauleiter van Magdeburg-Anhalt. Van Eyck had het boek, zo zei hij in het Parool, voor een onbekend bedrag gekocht van een Amsterdamse familie waarvan hij de identiteit niet wilde onthullen. 'Ervaren verzamelaars' hadden bevestigd dat het boek en de opdracht van de auteur authentiek waren.

Voor Van Ee was dit alles een reden om per omgaande de Totalitarian Art Gallery te bezoeken. Hij was niet de enige die op het bijzondere object was afgekomen. 'Actievoerders hadden pamfletten op de ruiten geplakt met opschriften als: 'verboden voor Joden' en 'verboden voor buitenlanders'. Bij de winkel was een volksoploop gaande van mensen die daar weer op reageerden.

Van Eyck zegt dat hij op dat moment nog helemaal niet de bedoeling had om het boek te verkopen. Maar hij toonde zich, naar eigen zeggen, gevoelig voor de aandrang van Van Ee omdat die het boek na aanschaf aan een museum in bruikleen zou willen geven. Hij ging, 'niet van harte maar uit sympathie voor de bestemming', akkoord met een bod van 14 duizend euro. Van Ee bestrijdt dat hij de galeriehouder heeft moeten overreden. 'Het was gewoon een prijsonderhandeling, net als koehandel. Hij maakte meteen kenbaar dat het boek tienduizenden euro's zou moeten opbrengen.'

In eerste instantie borg Van Ee zijn prijzige aankoop op in een bankkluis. Maar tegen de zomer wilde hij er toch van af. Uit beduchtheid voor 'gezeik'. Hij stuurde enkele foto's van het boek naar Nate D. Sanders, de eigenaar van een veilinghuis in Los Angeles voor allerhande memorabilia (van Olympische medailles en sieraden van Marilyn Monroe tot gesigneerde exemplaren van Mein Kampf). Sanders toonde zich belangstellend en stuurde Van Ee een consignatie-overeenkomst toe. Na ontvangst van het boek - 'een dure verzending', aldus Van Ee - liet Sanders de afzender echter per kerende post weten dat Hitlers handtekening, waaraan het boek zijn waarde ontleende, 'a very amateurish fake' was. Het boek was slechts een fractie waard van de prijs waarvoor Van Ee het had gekocht.

Van Ee zocht verhaal bij Van Eyck, maar die wilde zijn klant niet ter wille zijn. Ook niet na ontvangst van een sommatiebrief van de advocaat van Van Ee. 'Ik heb de koper geen garantie van echtheid gegeven', zegt de galeriehouder.' Op de nota staat slechts: met inscriptie. Er staat niet van wie die inscriptie afkomstig is.' Overigens gaat hij er onverkort van uit dat de handtekening wel degelijk van Hitler is. Dat Sanders anders beweert, zegt hem niet zoveel. 'Amerikaanse veilinghuizen eisen altijd een provenance, een geautoriseerde verklaring over de herkomst van een object. Als die ontbreekt, durven ze in de Verenigde Staten niet in te staan voor de echtheid van wat dan ook.'

Als dat zo was, zou Sanders nooit om toezending van het boek hebben verzocht, en zou hij nooit een overeenkomst hebben opgesteld, zegt Van Ee. Inmiddels twijfelt hij niet alleen aan de echtheid van de handtekening van Hitler, maar vraagt hij zich af of het hele boek geen fake is. 'Dat omslag is misschien wel een deksel van een bonbondoos geweest, en dat barnsteen ziet eruit als geslepen koehoorn.'

Het gerechtshof in Amsterdam heeft Michiel van Eyck vorige week ontslagen van rechtsvervolging, maar het OM is tegen deze uitspraak in cassatie gegaan. En van Van Ee is hij voorlopig ook nog niet af, verzekert de koper van het boek dat in meerdere opzichten hoogst omstreden is.

De naam van Adriaan van Ee is gefingeerd. De ware identiteit van de koper is bij de redactie bekend.

Galeriehouder Michiel van Eyck in zijn kunstgalerie The Totalitarian Art Gallery.Beeld anp

Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden