Reconstructie Zaak tegen Murat Arslan

Hoe een Turkse rechter en voorvechter van mensenrechten tot 10 jaar cel werd veroordeeld

Turkse rechters en advocaten betoogden donderdag in Istanbul, op de Dag van de bedreigde advocaat. Beeld Joris van Gennip

Een prominente Turkse rechter is vorige week, tot ontsteltenis van internationale collega’s, tot tien jaar cel veroordeeld. Hij zou een Gülen-aanhanger zijn. Hoe Ankara rap de onafhankelijke rechtspraak ontmantelt.

Nog geen halve minuut had de president van Kamer 25 van de rechtbank in Ankara nodig om het vonnis uit te spreken in de zaak tegen Murat Arslan, winnaar van de Václav Havelprijs voor de mensenrechten. Arslan werd schuldig bevonden aan lidmaatschap van een terroristische organisatie, die van de geestelijke Fethullah Gülen. Straf: tien jaar cel.

Het was niet zomaar het zoveelste vonnis in Turkije tegen vermeende medeplichtigen aan de mislukte staatsgreep van juli 2016. De rechters stuurden een collega naar het gevang, een bijzondere collega.

Arslan was ten tijde van de coup voorzitter van Yarsav, de Turkse vereniging van magistraten (rechters en aanklagers). In die rol had hij zich jarenlang sterk gemaakt voor onafhankelijke rechtspraak in Turkije. Kennelijk werd hem dat niet in dank afgenomen door de regering.

Dat zeggen niet alleen zijn advocaten, dat zeggen ook Nederlandse collega’s die hem kennen uit het internationaal netwerk van magistraten. Nederlandse vertegenwoordigers van Rechters voor Rechters, een stichting die opkomt voor in hun onafhankelijkheid bedreigde rechters, woonden als waarnemer bij toerbeurt de negen zittingsdagen in de zaak-Arslan bij.

Een van hen, oud-rechter Peter Ingelse, was er bij op de merkwaardige slotdag, vrijdag 18 februari. De rechtbank had een verzoek van advocaat Öykü Aydin afgewezen om een volgens haar belangrijke deskundige, ter zitting aanwezig, te horen. Er was al meer dan genoeg bewijs, vonden de rechters. De actie van de raadsvrouw bestempelden zij als vertragingstactiek.

Daarop diende Aydin een verzoek tot wraking van de rechtbank in. Afgewezen, zeiden de rechters meteen. Maar dat gaat zomaar niet, reageerde Aydin: over de wraking moet nu een andere rechtbank beslissen, Kamer 26. Zelfs de aanklager was het daarmee eens.

Toen ook dit verzoek tot niets leidde, hield de verdediging de eer aan zichzelf. ‘Wij stappen op’, zei Aydin mede namens haar drie medepleiters. ‘We kunnen net zo goed bij de waarnemers op de publieke tribune gaan zitten.’

Maar dan, zei verdachte Arslan, heb ik recht op een andere advocaat. Ook dat werd ondersteund door de officier van justitie – de wet schrijft het immers voor. Na tien minuten beraad kwamen de rechters tevoorschijn. Niet alleen wezen ze alle verzoeken af, ze lazen meteen maar het vonnis voor: schuldig. ‘Zodoende heeft niemand’, zegt Ingelse, ‘kennis kunnen nemen van de pleitnota van de verdediging, 200 pagina’s dik. Hij is veroordeeld zonder verdediging.’

Die nota valt in twee woorden samen te vatten: bewijs ontbreekt. Niets onderbouwt volgens de advocaten de beschuldiging dat Arslan lid is van FETÖ, de ‘Fethullah Terreurorganisatie’, zoals de regering de Gülenbeweging aanduidt.

Arslan omschrijft zichzelf als een seculiere sociaal-democraat, die niets op heeft met het religieuze gedachtegoed van Gülen. Yarsav, waarvan hij sinds 2011 voorzitter was, stond bekend als een linksige, kemalistische club, die sinds haar oprichting in 2006 veelvuldig kritiek uitte op de AKP-regering – die toen nog samenwerkte met Gülen.

Beeld Joris van Gennip

Mislukte coup

De rechterlijke macht behoorde – naast politie en leger – tot de sectoren die in de ontslag- en arrestatiegolf na de mislukte coup van juli 2016 het hardst werden getroffen. De sector was volgens de autoriteiten in de voorgaande jaren vergaand geïnfiltreerd door aanhangers van de geheimzinnige geestelijke.

Al meteen werden ruim 3.000 rechters en aanklagers ontslagen. Dat aantal is inmiddels gestegen tot bijna 4.500, van wie er op zeker moment zo’n 2.500 waren gedetineerd. De 44-jarige Murat Arslan is van hen de prominentste. In oktober 2016 werd hij gearresteerd, twee maanden later voorgeleid.

Yarsav werd ontbonden en verboden. Daarmee bleef in Turkije nog maar één organisatie van magistraten over, de AKP-gezinde YBD. De concurrentie tussen YBD en Yarsav was volgens Turkse rechters met wie de Volkskrant eerder sprak de ware reden van de jacht op Yarsav.

‘De regering wilde Yarsav vervangen door de YBD’, zei een van hen. In het bijzonder was de YBD volgens hem gespitst op de buitenlandse contacten van Yarsav, dat lid was van een reeks Europese en internationale organisaties van rechters.

Zo makkelijk ging dat echter niet. De buitenlandse vakgenoten zien de ontwikkelingen in Turkije met lede ogen aan en weigeren samen te werken met hun nieuwe, Erdogan-gezinde tegenvoeters. De International Association of Judges (IAJ) erkent geen andere partner dan Yarsav en de Hoge Raad van Rechters en Aanklagers (HSYK), een semioverheidsorgaan in Turkije, werd al in december 2016 geschorst door de Europese koepelorganisatie van raden voor de rechtspraak ENCJ.

In die gepolariseerde sfeer werd de gedetineerde Arslan in november 2017 door de Raad van Europa de Václav Havelprijs toegekend. De Turkse regering was woedend. Secretaris-generaal Thorbjorn Jagland kreeg meteen minister van Buitenlandse Zaken Mevlüt Çavosoglu aan de lijn: hoe halen jullie het in je hoofd een mensenrechtenprijs te geven aan een man die wordt verdacht van lidmaatschap van een terroristische organisatie?

Ankara strafte met de portemonnee. Turkije wilde niet langer behoren tot het selecte gezelschap van zes grootbetalers van de Raad van Europa. De raad op haar beurt liet een samenwerkingsproject met Turkije over de rechtsstaat een zachte dood sterven.

Beeld Joris van Gennip

Mager bewijs

Intussen zat Murat Arslan met vijftien anderen in een voor acht personen bedoelde cel. Om de paar maanden was er een zittingsdag. Rustig lezen en zich aandachtig voorbereiden op de rechtszaak was moeilijk. Zijn medegevangenen waren zeer religieus, er werd veel en luidruchtig gebeden. ‘Dat heeft hij opgelost door zijn dag– en nachtritme om te draaien’, zegt Tamara Trotman, voorzitter van Rechters voor Rechters. ‘Als de anderen sliepen, kon hij lezen.’ Bedden waren er sowieso niet genoeg.

Het voornaamste bewijs van de aanklagers was dat Arslan enige tijd – van augustus 2014 tot februari 2015 – gebruik zou hebben gemaakt van Bylock, een app voor het versleutelen van boodschappen. De Turkse justitie zegt dat de Gülenbeweging Bylock gebruikte voor het heimelijk contact tussen haar aanhangers.

Zo werd Bylock een veegbewijs. Alle gebruikers werden automatisch verdacht van lidmaatschap van FETÖ. Pas later moest justitie toegeven dat duizenden op die manier ten onrechte in haar vangnet waren beland. Zo niet Arslan. Er waren getuigen die hem in verband brachten met de Gülenbeweging. Sommigen, zegt Ingelse, trokken hun verklaring later in.

Op de rechtsgang hebben de Nederlandse waarnemers de nodige kritiek. Zo werd tot vier maal toe van rechtbankpresident gewisseld, en vaak waren de rechters wel erg vlot met het afwijzen van verzoeken van de verdediging. Maar in de vorm was het geen showproces. ‘Als je even binnenliep, dacht je: keurige rechtbank, iedereen luistert. De advocaten kregen alle tijd om hun verhaal te houden. Maar vervolgens deden de rechters alsof er niets was gezegd. De verdediging dacht vaak: we zitten hier voor de kat z’n klarinet.’

Arslan bleef al die tijd ongebroken, volgens de Nederlanders. ‘Ongelooflijk dat iemand na 27 maanden nog zo sterk en strijdbaar is’, zegt Trotman. Ook tot grappen was hij nog in staat. Toen zijn advocaten meedeelden op te stappen, zei hij: ‘Ik stap ook op.’ Iedereen lachte, behalve de rechters.

Ten slotte hield hij een volgens de waarnemers gloedvolle toespraak. ‘Jullie uitspraak’, zei hij tegen de rechters, ‘is niet meer waard dan papier dat wordt gerecycled.’

Arslan is inmiddels in beroep gegaan.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.