RECONSTRUCTIE

Hoe een spion van Rusland knullig tegen de lamp liep

Ivan Agafonov maakte tal van beginnersfouten. Waarom werd hij na zijn ontmaskering niet gearresteerd, maar gewoon uitgewezen?

De cleanroom van het fotonica-laboratorium op de TU Eindhoven waar Agafonov werkte. Beeld ANP
De cleanroom van het fotonica-laboratorium op de TU Eindhoven waar Agafonov werkte.Beeld ANP

Fout nummer één: elke maand in hetzelfde koffietentje afspreken met een Russische inlichtingenofficier. Kees-Jan Dellebeke gaat achterover zitten en schudt het hoofd. Dellebeke heeft tientallen jaren voor de Nederlandse geheime dienst gewerkt. Hij was agent in het buitenland, deed mee aan volg- en observatieacties en kent de mores in de inlichtingenwereld. Hij reageert op de ontmaskering van de Russische onderzoeker Ivan Agafonov aan de TU Eindhoven. Deze week werd bekend dat de jonge, getalenteerde Rus in 2014 Nederland is uitgezet. Hij werd verdacht van spionage.

Onvoorzichtigheid

Agafonov (27) sprak maandelijks in een café in het Duitse Aken af met een Russische diplomaat, werkzaam voor de buitenlandse veiligheidsdienst SVR. Dellebeke: 'Het is zo ongeveer het eerste wat je leert als geheim agent: spreek nooit tweemaal af op dezelfde plek.'

De onvoorzichtigheid van de Russen verbaast hem. Russen staan volgens hem bekend als uitermate professioneel. 'Ze zijn bijvoorbeeld bijzonder goed in het opmerken van volgploegen. In de jaren tachtig en negentig draaiden we standaard volgdiensten op de Russen. We hebben nooit contacten met agenten gezien.'

De diplomaat die vanuit Bonn naar Aken kwam, werd gevolgd door Duitse agenten. Agafonov kwam telkens met de auto. Dellebeke: 'Nog zo'n fout: als je elke keer dezelfde reismethode kiest, ontstaat een duidelijk patroon. Dat valt op.'

Het gebouw van de TU Eindhoven. Beeld Hollandse Hoogte
Het gebouw van de TU Eindhoven.Beeld Hollandse Hoogte

Zeldzaam

Spionnen zijn overal, maar een ontmaskering als deze is zeldzaam. De reactie van de Duitse en Nederlandse autoriteiten trekt de aandacht. De Russische inlichtingenofficier werd Duitsland uitgezet, spion Agafonov ging terug naar Moskou. Een publieke vergeldingsactie van de Russen bleef uit.

Maar er zijn ook vragen: waarom werd Agafonov bijvoorbeeld niet gearresteerd? Wanneer is het delen van kennis over wetenschappelijk onderzoek spionage? En neemt de dreiging van Russische spionage toe?

De AIVD wil niet toelichten waarom het Agafonov een 'risico voor de veiligheid van Nederland' achtte. Toch valt uit openbare bronnen en gesprekken met mensen uit de inlichtingenwereld op te maken wat de afwegingen van de geheime dienst zijn geweest.

Computerwetenschap

Agafonov deed onderzoek in de computerwetenschap. En precies op het terrein waar ook de inlichtingendiensten grote belangen hebben. Dat bleek in 2014 toen The Washington Post een uiterst geheim project van de NSA onthulde. In metalen kooien om elektromagnetische straling buiten te houden, werkten onderzoekers in een onderzoekscentrum in Maryland aan de eerste quantumcomputer, een supercomputer met grote rekenkracht. Dit onderzoek was nooit in wetenschappelijke kringen vermeld. De NSA stak er 80 miljoen dollar in.

Wereldwijd is een wetenschappelijke wedloop ontstaan om de eerste quantumcomputer te maken. Zevenduizend mensen werken eraan. Amerikaanse en Europese onderzoekers boeken daarbij de meeste progressie. De Amerikaanse president Obama kondigde donderdag een speciale commissie aan die vóór 2025 een computer moet bouwen die twintig keer sneller is dan de snelste computer van dit moment.

In april waarschuwde de AIVD op een cyberconferentie in Den Haag dat de komst van de quantumcomputer 'dichterbij is dan u denkt'. En dat heeft grote gevolgen: de huidige standaarden om informatie te beveiligen, zullen dan niet meer afdoende zijn. Quantumcomputers kunnen die beveiliging straks simpel kraken. Een inlichtingenbron: 'Dit is een onmiskenbaar geval van militaire spionage. Elke serieuze inlichtingendienst is geïnteresseerd in de ontwikkeling van een quantumcomputer.'

Ook de AIVD investeert in onderzoek naar quantumtechnologie. De dienst geeft een onbekend bedrag aan de TU Delft. Deze universiteit verwacht tussen 2030 en 2040 een eerste supercomputer te bouwen. In juni maakte het kabinet bekend nog eens 135 miljoen euro in dit onderzoek te stoppen.

Achterstand

'Russen hebben standaard een achterstand in het maken van technologieën voor militaire doeleinden', zegt Ben de Jong, onderzoeker en Ruslandkenner van de Universiteit van Amsterdam. 'Die proberen ze in te lopen door te penetreren in westerse kennisinstituten.'

Agafonov was een getalenteerd onderzoeker. Hij kreeg een internationale beurs voor zijn aanstelling in Eindhoven. De Jong: 'In veel gevallen wordt dit soort talenten al vroeg door de Russen gerekruteerd. Dat gaat eerst op een beminnelijke manier door te wijzen op de voordelen. Bijvoorbeeld: we zouden je moeder aan een nieuw flatje in Moskou kunnen helpen.'

Werkt dat niet, dan volgt lichte intimidatie. De Jong: 'Het werkt niet zo als in Nederland. Als de AIVD bij mij aan de deur staat en ik gooi de deur in hun gezicht dicht, heeft dat geen consequenties. In Rusland wel.'

Agafonov zei deze week tegen de Volkskrant dat hij geen kwade bedoelingen had. 'Ik heb altijd gewerkt bij publieke organisaties en aan voor iedereen toegankelijk onderzoek.' De scheidslijn tussen spionage en het 'gewoon' delen van wetenschappelijke kennis kan dun zijn. Een inlichtingenbron legt uit wanneer het problematisch wordt: 'Je wordt geacht de wetenschappelijke voorsprong niet weg te geven.'

Vertrouwensfunctie

Dat geldt voor alle aspecten van het onderzoek: de omgeving, de materialen, de deelnemers. De studie waaraan Agafonov in Eindhoven meedeed, stond in verband met de ontwikkeling van quantumtechnologie. De AIVD screent deze personen niet. Dat gebeurt alleen bij mensen die een vertrouwensfunctie hebben. In het verleden waren sommige nationaliteiten niet welkom bij bepaalde onderzoeksgebieden. Iraanse studenten werden in 2008 in Twente en Delft geweerd van opleidingen met gevoelige nucleaire informatie. In Eindhoven waren ze helemaal niet welkom.

Voor het bepalen of sprake is van spionage maakt de AIVD een aantal afwegingen: Heeft de persoon contacten met iemand van een buitenlandse inlichtingendienst? Wat is de aard van de gesprekken? Gaat het over alledaagse zaken of over hoogwaardige wetenschappelijke technologieën? Vindt de informatieoverdracht openlijk plaats of in het geheim? Ontstaat er een afhankelijkheidsrelatie tussen de personen? Bijvoorbeeld: wordt er geld geboden?

Volgens de Duitse aanklacht kreeg Agafonov maandelijks 800 euro voor de informatie die hij overdroeg. De onderzoeker beweert dat dit de huur was voor zijn appartement in Moskou dat hij aan vrienden van de diplomaat verhuurde. Een lachwekkend coververhaal, vindt Dellebeke. 'Als het echt om het overdragen van huur gaat, stuur je hooguit een chauffeur.'

Onschendbaarheid

Het heeft zowel Dellebeke als De Jong verrast dat Agafonov niet is gearresteerd. Spionage is strafbaar, maar de Rus werd na het doorzoeken van zijn spullen op het vliegveld van Düsseldorf heengezonden. Toen hij later in Eindhoven landde, werd zijn Europese visum ingetrokken en ging hij terug naar Moskou. De Jong: 'Hij had geen diplomatieke onschendbaarheid.'

Een mogelijke verklaring is dat spionage in een rechtszaak lastig is te bewijzen. Bovendien kan het nuttig zijn voor inlichtingendiensten om onderzoek te blijven doen naar het netwerk van de Russen. Dellebeke: 'Alle contacten van Agafonov worden nu nagetrokken.'

De AIVD vermeldt in officiële uitingen een toename van de Russische spionage in Nederland. Dellebeke is daar kritisch over. Hij wijst erop dat de dienst jarenlang nauwelijks aandacht had voor Russische spionage. Voormalig diensthoofd Bouman haalde in 2011 zelfs de liaison officier weg uit Moskou. Toen MH17 neerstortte, had de AIVD niemand in Oekraïne. Dellebeke: 'Sinds begin 2000 was alles op terrorisme gericht.'

Is het niet toevallig, vraagt hij zich af, dat sinds de AIVD weer meer oog heeft voor Russische operaties er ook meer zijn? Dellebeke: 'Hoe meer je op de Russen let, des te meer operaties je ziet.' Hij wil maar zeggen: spionage is van alle tijden. Dat zegt ook Ben de Jong. Een klassiek geval van spionage, noemt hij het.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden