Gesjoemel bij ICTSD

Hoe een denktank voor duurzame handel ten onder ging aan luxe (en falend toezicht)

De ceo van een ngo die duurzame handel moet bevorderen blijkt het niet zo nauw te nemen met de regels. Het resulteert erin dat de vier grootste donoren, waaronder Nederland, hun handen van de organisatie aftrekken. Maar treft niet ook de raad van toezicht blaam?

Wat doet Ricardo Meléndez-Ortiz in maart 2018 in China? 

De Colombiaanse baas van het International Centre for Trade and Sustainable Development (ICTSD), een ngo voor duurzame internationale handel, vliegt dan businessclass van Genève naar Beijing. Daar verblijft hij vijf nachten in het Grand Hyatt Beijing, een vijfsterrenhotel met zeven eetzalen en een zwembad in resortstijl, op loopafstand van de Verboden Stad en het Tiananmenplein.

De trip zou voor rekening komen van een liefdadigheidsfonds, maar uit creditcardgegevens blijkt dat vluchten en hotel zijn betaald door ICTSD zelf. Dat ontdekken Britse onderzoekers als ze in het najaar van 2018 de administratie en financiën onder de loep nemen van de in Genève gevestigde denktank. 

ICTSD zit op dat moment in acute geldnood en heeft snel meer financiering nodig van zijn vier donoren, die al meer dan twintig jaar subsidie geven. Naast Nederland, dat sinds midden jaren negentig 25 miljoen euro heeft overgemaakt, zijn dat voornamelijk het Verenigd Koninkrijk, Zweden en Denemarken. De Britten sturen eerst een team onderzoekers van het ministerie voor Ontwikkelingssamenwerking naar Genève voordat ze opnieuw geld willen geven.

Na het bezoek aan Beijing lijkt de baas van ICTSD er nog een driedaagse vakantie in Chengdu, op meer dan 1.600 kilometer van Beijing, aan vast te plakken, merken deze onderzoekers op. Met drie anderen logeert hij drie nachten in het plaatselijke Ritz-Carlton. De rekening bedraagt 2.884,59 Zwitserse francs (2597,32 euro). Ook dat bedrag wordt afgeschreven van de zakelijke creditcard van ICTSD. Het wordt geboekt als lening aan de ceo, een lening die door hem niet direct wordt terugbetaald. ‘Tenzij er bewijzen zijn van het tegengestelde, denken wij dat de ceo de bedrijfscreditcard heeft gebruikt voor persoonlijke doeleinden’, schrijven de onderzoekers van het Department for International Development (DFID) in het vertrouwelijke, nooit gepubliceerde onderzoek, dat is ingezien door de Volkskrant.

De reis naar China is maar een van de tekortkomingen die de Britten tegenkomen. Er is tussen 2016 en 2018 meer gereisd, onder meer naar de VS, stelt het DFID. Volgens de regels van ICTSD zelf moet zo’n reis zijn aangevraagd, met de uitnodiging en het doel erbij, plus een uitleg wat de trip ICTSD gaat opleveren. Zulke werkplannen blijken er desgevraagd niet te zijn. ‘Dit noemen we onverantwoorde uitgaven’, schrijven de onderzoekers. Van de reizen tussen 2014 en 2016 krijgen de onderzoekers geen papieren.

Ook is er tijdens trips contant geld opgenomen met de bedrijfscreditcard voor ‘reiskosten’. Op een reis in 2016 – vlak voor ICTSD voor het eerst in ernstige financiële problemen komt – naar New York en Boston laat Meléndez al geboekte vluchten lopen om met een huurauto (voor 573 euro) verder te reizen. Hij gaat na afloop van de trip naar Montreal, waar zijn dochter studeert. Een zakelijke aanleiding voor deze omweg kunnen de Britse onderzoekers niet vinden. Hij vliegt van Montreal terug naar Genève, waarmee de totale kosten van de trip uitkomen op bijna 9.000 euro, betaald met de ICTSD-creditcard.

Het in 1996 opgerichte International Centre voor Trade and Sustainable Development is jarenlang het paradepaardje van de vier donorlanden. Na de milieuconferentie van Rio (1992) wordt ‘duurzaamheid’ een populair woord. Omdat de wereldhandelsorganisatie WTO moeilijk toegankelijk is voor ngo’s, hopen het Verenigd Koninkrijk, Zweden, Denemarken en Nederland open handel en duurzaamheid op de kaart te kunnen zetten door zélf zo’n ngo te steunen. En ICTSD levert. De club staat hoog aangeschreven in de wereld van de internationale handel, net als zijn ceo. Nederland en de andere drie landen constateren tevreden dat ze via deze denktank een (duurzaam) woordje meespreken in de wereld van de internationale handel.

Bij de Geneefse ngo gaat ondertussen niet alleen ceo Meléndez op reis zonder de trip te verantwoorden – al komt het bij hem veruit het meest voor. Ook leden van de raad van toezicht maken volgens het Britse rapport reizen waarvoor geen papieren en verantwoording zijn. In twee aantoonbare gevallen heeft een lid van de raad van toezicht gevraagd om een businessclassvlucht, waar dat volgens de reisregels van ICTSD niet is toegestaan.

Die raad van toezicht moet ervoor zorgen dat ICTSD zijn beloften nakomt en verantwoord omgaat met het geld van de vier donorlanden. Maar als Meléndez zijn broer Pedro inhuurt voor een betaalde klus, zonder die eerst ook aan andere partijen aan te bieden, zoals de interne regels voorschrijven, blijft de raad van toezicht stil. Meléndez heeft hen niet ingelicht, wat blijkbaar probleemloos kan.

Een raadslid kondigt in september 2017 zijn vertrek aan, om een dag later door de organisatie waarop hij toezicht moest houden te worden ingehuurd als consultant. Uit mailverkeer dat de onderzoekers opdiepen, blijkt dat hij van tevoren wist dat hij de betaalde klus zou krijgen, het contract lag al klaar. Volgens critici stemde de toezichthouder als vriend van Meléndez overal mee in en was dit zijn beloning.

De raad van toezicht, met grote namen als Pascal Lamy, de voormalige baas van de Wereldhandelsorganisatie (WTO), blijft opnieuw stil. De raad staat onder leiding van de Canadees David Runnalls, ook een grote naam in de wereld van de internationale duurzaamheid. Runnalls is al drie jaar langer dan toegestaan voorzitter van de raad van toezicht, schrijven de onderzoekers.

Die raad treedt ook niet op als de studies van de twee dochters van Meléndez-Ortiz in onder meer Cambridge worden betaald met geld van ICTSD. Alleen al in 2016 declareert hij hiervoor 63.368 Zwitserse franc (57 duizend euro). Volgens critici zijn de banden tussen de toezichthouders en Meléndez-Ortiz in de loop der jaren veel te nauw geworden. Er zijn vriendschappelijke banden tussen de ceo en de raad, die volgens het Britse onderzoek soms onderdeel is van de misdragingen.

De raad heeft een auditcomité dat toe moet zien op de integriteit en de verantwoording van de gemaakte kosten. Volgens het Britse onderzoek komt het comité één keer per jaar bijeen, waarbij aan het onderwerp controle en integriteit minder dan een uur wordt besteed. ‘Naar onze mening laten het gedrag en de acties van de ceo misbruik van subsidiegeld, onverantwoorde en niet toegeschreven uitgaven en diverse gevallen van misbruik zien. Dit is niet passend voor een organisatie die belastinggeld gebruikt.’ 

 Mark Halle, in 1996 een van de oprichters van ICTSD, bevestigt dit beeld. ‘Chique diners in Genève, even bijpraten met de andere bekende namen uit de wereld van de internationale ngo’s, daar was het ze om te doen’, zegt de Amerikaan. ‘Met toezicht houden had het niets te maken.’

Als de vier donorlanden eind vorig jaar het Britse rapport krijgen, is het lot van ICTSD na 22 jaar bezegeld: de stekker gaat eruit. Volgens ingewijden wordt nog het vertrek van Meléndez aangeboden. Ook wordt beloofd alle aanbevelingen uit het rapport uit te voeren, in ruil voor nog een half jaar financiële steun om ICTSD te redden. Mark Halle zegt van betrokkenen te hebben begrepen dat de Britten daar een stokje voor hebben gestoken. ‘Ze waren na de misstanden bij onder meer Oxfam Novib bang voor nog meer slechte publiciteit. Ze vonden de tabloids belangrijker dan duurzame handel. Ik vind dat laf.’

Het Nederlandse ministerie van Buitenlandse Zaken zegt desgevraagd dat de vier landen eind vorig jaar gezamenlijk hebben besloten de subsidie te stoppen. Daarmee komt er na meer dan twintig jaar een einde aan ICTSD. De ngo wordt in januari failliet verklaard, de vijftig medewerkers staan per direct op straat – ondertussen zijn maandenlang hun sociale premies niet betaald vanwege geldtekort.

Het begin

En het begon nog zo mooi. Drie jaar na de milieuconferentie in Rio wordt in 1995 de WTO opgericht. Langzaam maar zeker groeit het besef dat economische groei en meer duurzaamheid moeten samengaan door middel van ‘groene groei’. ICTSD moet daarnaar onderzoek doen, workshops organiseren en nieuwsbrieven rondsturen met het laatste nieuws over handel en duurzaamheid. 

Het werk van ICTSD wordt gewaardeerd door diplomaten, wetenschappers en andere ngo’s, zeggen betrokkenen. Zo regelt ICTSD onder meer dat een aantal WTO-landen gaat praten over een vrijhandelsverdrag specifiek voor milieutechnologie. Ook wordt de rol die handel speelt in klimaatverandering op de kaart gezet, zegt Joachim Monkelbaan, een Nederlander die van 2009 tot 2014 voor ICTSD werkte.

ICTSD bouwt een goede reputatie op, als een gerespecteerde partij in de wereld van de internationale handel. Ook ICTSD-directeur Ricardo Meléndez- Ortiz (54), die vanaf de oprichting de leiding heeft, staat hoog aangeschreven, meldt het verder vernietigende Britse rapport. De Colombiaanse diplomaat, die gestudeerd heeft in Harvard, is een ‘intellectueel zwaargewicht’. Hij heeft jarenlange ervaring als internationale onderhandelaar en beweegt zich met gemak in de wereld van ministers, wetenschappers, staatshoofden en denkers. ‘Niemand wist zo veel van internationale handel als hij’, aldus een betrokkene.

Maar voor binnenhalen van extra geld voor ICTSD, een van zijn taken, is ondanks zijn talloze buitenlandse trips ‘niet of nauwelijks bewijs’, stelt het Britse onderzoek. Dat is ook niet raar, zeggen oud-werknemers, die vanwege angst voor represailles anoniem willen blijven: de wereld van internationale ngo’s is niet heel groot. ICTSD was volgens hen een onemanshow van Meléndez, waardoor capabele (en kritische) mensen om hem heen vertrokken. De baas vloog de wereld rond en had weinig aandacht en tijd voor strategische taken als fondsenwerving.

Het omslagpunt voor ICTSD lijkt in 2006 te liggen, een paar jaar nadat mede-oprichter Mark Halle is teruggetreden als toezichthouder. De Amerikaan adviseert Meléndez om ook te stoppen en plaats te maken voor een nieuwe baas. De Colombiaan kan als veertiger, met het succesvol opzetten van ICTSD, nog mooie carrièrestappen zetten. Als vijftiger wordt dat al lastiger.

Maar Meléndez weigert. Sterker, hij is beledigd dat Halle suggereert dat hij beter kan stoppen. De vriendschap tussen beide mannen bekoelt en het contact komt ten einde. ‘ICTSD was zijn kindje geworden, hij kon er geen afscheid van nemen ’, zegt Halle. De salarisvooruitzichten lijken ook een rol te spelen. Meléndez’ honorering gaat jaarlijks automatisch omhoog. Het Britse rapport meldt dat Meléndez in zijn laatste jaar 410 duizend Zwitserse franc (377 duizend euro) salaris kreeg, veel meer dan bazen van vergelijkbare organisaties.

Maar dat is ook de schuld van de toezichthouders, zegt Halle. ‘Als jouw baas zegt dat je meer dan vier ton kunt verdienen, zeg je ook geen nee. Maar goed: zijn salaris was niet uit te leggen. Het was niet goed te praten.’ Het Nederlandse ministerie van Buitenlandse Zaken laat weten dat het salaris ‘niet passend is bij een mede door Nederland gefinancierd instituut’.

Wanneer het precies uit de hand loopt bij ICTSD is onduidelijk, maar volgens betrokkenen wordt in 2011 intern aan de bel getrokken over misstanden aan de top, waaronder onverantwoorde uitgaven en vriendjespolitiek bij benoemingen. Die klokkenluidersmelding krijgt geen vervolg bij de raad van toezicht. Dat is tegen de eigen regels, want die schrijven voor dat zo’n melding moet worden onderzocht. In 2014 wordt er nogmaals geklaagd over het uitgavenpatroon en gedrag van Meléndez, wederom zonder resultaat.

In 2016 raakt ICTSD in acute geldproblemen, doordat er voortdurend meer wordt uitgegeven dan er binnenkomt. Er wordt een beroep gedaan op de vier donoren voor extra hulp. Die trekken, Nederland incluis, eenmalig de portemonnee, in afwachting van een evaluatie. Ze keren geld voor de komende jaren eerder uit. Die evaluatie gaat uitsluitend over de kwaliteit van het werk van ICTSD. Waarop de denktank opnieuw meerjarenfinanciering krijgt.

Volgens het ministerie van Buitenlandse Zaken wordt de top van ICTSD in het najaar van 2016 wel gevraagd de programma’s en activiteiten te verbeteren, om nieuwe financiële problemen te voorkomen. Als er twijfel blijft bestaan over de financiële bedrijfsvoering, nemen de Britten in 2018 het initiatief voor een onderzoek naar het financieel management.

Uit het rapport blijkt onder meer dat nieuw geld voor toekomstige projecten wordt gebruikt om oude, al uitgevoerde projecten te betalen. Ook blijkt een groot deel van het geld op te gaan aan salarissen, met name aan dat van het management. Ook opvallend: tweederde van de begroting komt van gegarandeerde subsidies, en toch zit ICTSD jarenlang aan het eind van het jaar in geldnood.

Het Nederlandse ministerie van Buitenlandse Zaken wijst erop dat de afspraken met ICTSD, uit 1996, nu niet meer mogelijk zijn. De beloning van de top van door Nederland gefinancierde instellingen is begrensd, waarbij het salaris van een directeur-generaal (181 duizend euro) het plafond is, dat hoger of lager wordt afhankelijk van de lokale kosten van levensonderhoud. Verder wordt er door de nieuwe afspraken uit 2009  inmiddels ook gekeken naar de financiële huishouding, in plaats van alleen naar de kwaliteit van het geleverde werk.

In theorie is herhaling van de situatie – met Nederlands belastinggeld betaalde vijfsterrenhotels, businessclassvluchten, persoonlijke leningen en studies van kinderen – niet meer mogelijk. Maar een garantie biedt het niet. Deze zomer ontstond ophef over subsidie aan een Palestijnse hulporganisatie, die in een VN-rapport wordt beticht van wantoestanden. Ook is er vermoedelijk gefraudeerd met Nederlands miljoenenhulp aan Mali, meldde verantwoordelijk minister Sigrid Kaag de Kamer in juli.

In het geval van ICTSD is het volgens critici de vraag of Nederland en de andere donorlanden wel voldoende kritisch zijn geweest. ‘Ook de donorlanden hebben een rol gespeeld bij de ondergang van ICTSD’, zegt een betrokkene. ‘Pas bij het Britse onderzoek werd duidelijk hoe ernstig de situatie eigenlijk was. En toen was het al te laat.’

In een reactie op het Britse conceptrapport stelt ICTSD afgelopen najaar dat er veel fouten in staan. Zo was Meléndez inderdaad met zijn gezin op vakantie in Chengdu. Meléndez’ persoonlijke creditcard deed het niet deed, daarom werd de ICTSD-creditcard gebruikt. Het bedrag zou nog dezelfde maand zijn verrekend met zijn salaris, hetzelfde geldt voor de huurauto in Montreal, stelt ICTSD.

De denktank belooft in eerste instantie beterschap en zegt de tekortschietende reisdocumentatie te verbeteren, een register aan te leggen voor mogelijke belangenverstrengeling en de raad van toezicht uit te breiden met een vertegenwoordiger van de donorlanden. Ook zullen de salariskosten worden verlaagd, inclusief die voor Meléndez. Daarnaast worden de studiebijdragen voor de kinderen geschrapt, net als de mogelijkheid tot lenen voor medewerkers. Het blijkt too little, too late: ICTSD gaat dicht. ‘Ze hadden al die maatregelen in 2017 moeten nemen’, zegt een oud-werknemer. ‘Nu was het te laat.’

Volgens mede-oprichter Mark Halle wisten de Britse onderzoekers waar ze moesten kijken voor misstanden, omdat ze op het juiste pad werden gezet door ontevreden werknemers. Hij neemt het op voor zijn voormalige vriend Meléndez, die hij omschrijft als een warm mens. ‘Er wordt nu gedaan alsof hij verslaafd was aan luxe, maar hij heeft een bescheiden huurhuis nabij Genève en rijdt een Volvo. En op lange vluchten was businessclass toegestaan.’

Wat hij de voormalig ceo wel kwalijk neemt, is dat hij niets heeft gedaan aan de luxe gang van zaken bij het van subsidies afhankelijke ICTSD. ‘Doordat de baas er niets aan deed, werd dit dus de norm bij het management van ICTSD. Maar dat Ricardo (Meléndez-Ortiz, red.) dit kon doen, is weer te wijten aan de raad van toezicht. Die had zo’n situatie niet mogen laten ontstaan.’

De ondergang van ICTSD, zo vat Halle samen, is voor 50 procent de schuld van Meléndez, voor 40 procent van het falende toezicht en voor 10 procent van het Britse onderzoek, dat door zowel Meléndez als door David Runnalls wordt aangevochten (zie inzet).

De nasleep

De stemming bij andere ngo’s in en rond Genève – het epicentrum van internationale handel en duurzaamheid – na het ICTSD-fiasco is aangeslagen, zeggen betrokkenen. En de stemming is sinds de verkiezing van Donald Trump al niet opperbest, de Amerikaanse president heeft met duurzaamheid zo mogelijk nog minder op dan met open handel.

Ngo’s die hun financiën en toezicht wél op orde hebben, merken uit kritische vragen dat het vertrouwen van hun subsidiegevers een deuk heeft opgelopen. ‘De sluiting van ICTSD was een enorme schok’, zegt Bernard Kuiten, die al twintig jaar bij de WTO werkt. ‘Niemand had er rekening mee gehouden dat de stekker er echt uit zou worden getrokken. Ook, of vooral, ICTSD zelf niet.’

De afwikkeling van het faillissement loopt nog. De vijftig oud-werknemers proberen hun achterstallig loon te krijgen. De Zwitserse staat heeft nog recht op niet-afgedragen sociale premies en doet onderzoek naar het faillissement. Het Nederlandse ministerie van Buitenlandse Zaken bekijkt samen met de Denen of er nog een deel van de 25 miljoen euro subsidie kan worden teruggevorderd, vanwege malversaties. De kans is niet groot, laat het departement doorschemeren, omdat ICTSD wel het werk deed waarvoor de organisatie subsidie kreeg: het promoten van internationale duurzame handel.

Achteraf gezien is Bernard Kuiten niet verbaasd over de ondergang van ICTSD. ‘Het was altijd een club waar iedereen blij mee was, omdat ze zo onafhankelijk waren. Maar een jaar of vijf geleden begon dat te veranderen. Ze wilden worden behandeld als de WTO en het World Economic Forum, die beide vele malen groter zijn. Er werden dure consultants benoemd, terwijl goede mensen vertrokken. Het werd langzaam maar zeker een kliek. En ik vrees dat Ricardo, die ik al twintig jaar ken en altijd heb gemogen, door gebrek aan tegenspraak en controle steeds meer last kreeg van grootheidswaan.’

Reactie oud-voorzitter raad van toezicht David Runnalls

‘Volgens mij verdient iedereen in Genève te veel’, antwoordt David Runnalls op vragen van de Volkskrant over het salaris van ceo Ricardo Meléndez-Ortiz. Runnalls was negen jaar voorzitter van de raad van toezicht van ICTSD. ‘Genève is de duurste stad van Europa. We hadden goede mensen met ervaring nodig. Die zijn heel moeilijk te vinden en worden daarom goed betaald.’ Meléndez’ studietoeslag voor de kinderen – heel normaal in Genève, zegt Runnalls – was per jaar gemiddeld lager dan het maximum bij ICTSD van 40 duizend franc (37 duizend euro).

Volgens critici waren ceo Meléndez en toezichthouder Runnalls veel te hecht. ‘Meléndez is inderdaad een vriend van me. Ik was een van degenen die hem benoemden, ruim twintig jaar geleden. Om te zeggen dat deze vriendschap heeft bijgedragen aan de ondergang van ICTSD is ongehoord.’ Volgens de Canadees was het voor de raad door de mondiale samenstelling lastig bij elkaar te komen, maar werd er minstens vier keer per jaar telefonisch vergaderd.

Runnalls zegt dat iedereen goed op de hoogte werd gehouden over de stand van zaken bij ICTSD, ook de donorlanden. Hij stelt geen klokkenluidersmeldingen te hebben gekregen. Aan de verbeteringen die de Britten eisten, werd volgens hem al gewerkt. Meléndez bood volgens Runnalls nog aan om op te stappen, om het conflict op te lossen. Maar de financiering werd toch gestopt. ‘Dat is echt een schande’, zegt de Canadees. ‘Te midden van de handelsoorlogen was ICTSD een stem voor redelijkheid en hervormingen.’

Reactie oud-ceo Ricardo Meléndez-Ortiz

In de 22 jaar van het bestaan van ICTSD is er niet één trip geweest die niet was gerechtvaardigd, zegt ceo Ricardo Meléndez over de kritiek uit het Britse onderzoek dat de talrijke reizen vaak niet werden verantwoord. Zo bezocht hij China maart vorig jaar voor een prestigieus congres met een select aantal wereldleiders over mondiale handelspolitiek. ‘En het Grand Hyatt in Beijing klinkt duur, maar is een stuk goedkoper dan in andere hoofdsteden.’

Het inhuren van zijn broer had hij moeten melden aan de raad van toezicht, erkent de oud-ceo. Voor de kritiek dat in de 22 jaar steeds meer een alleenheerser werd, heeft Meléndez minder begrip. ‘Ik had nu eenmaal een ruime rol bij ICTSD. En zoals in elke organisatie zijn er weleens ontevreden of kritische medewerkers’. Meléndez kan het ‘niet herinneren’ dat medeoprichter Mark Halle hem in 2006 adviseerde op het hoogtepunt te stoppen. ‘Mark is al vijftien jaar weg. Hij is opgevolgd door prominenten uit de hele wereld, die jaarlijks tevreden waren over mijn werk en salaris.’

De Colombiaan doet wat advieswerk, maar heeft nog geen nieuwe baan. ‘Bij ICTSD heb ik 22 jaar lang twaalf tot zestien uur per dag gewerkt, meestal zes dagen per week en met zeer zware reisschema’s.’ Het faillissement wordt netjes afgewikkeld voor de werknemers en de Zwitserse overheid, stelt Meléndez. ‘Ik ben altijd bereid vragen te beantwoorden, want het faillissement van ICTSD had vermeden kunnen – en móéten – worden, dat is nog het verdrietigste.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden