REPORTAGE

Hoe een boze kunstenaar het stationsgebied van Heerlen ontwierp

Dat kan ik beter, dacht Michel Huisman toen hij de megalomane plannen voor de verloederde stationsbuurt van Heerlen zag. Zijn ontwerp moet een streep zetten onder het verleden.

Michel Huisman voor stationsgebied Maankwartier (links al af, rechts in aanbouw). Beeld Marcel van der Bergh

Het klinkt als een sprookje: een kunstenaar, boos en verontwaardigd over de lelijke bouw in zijn stad, ontwikkelt zelf een plan voor het verloederde stationsgebied dat de goedkeuring krijgt van de gemeenteraad en wordt uitgevoerd. Maar het is de werkelijkheid in Heerlen, de oude mijnstad in Zuid-Limburg. Bijzonder is ook dat de SP, elders vaak fel tegenstander van grootschalige bouwprojecten, pal achter het 'Maankwartier' staat.

Enthousiast beent beeldend kunstenaar Michel Huisman (57), geboren en getogen in Heerlen, over het bouwterrein. Kijk naar die Romeinse bogen, gebaart hij, de ronde vormen, de hoge herenhuizen. 'Het wordt een soort citadel, met straatjes en pleintjes over het station', zegt hij. 'Een miljoen bakstenen gaan erin. Het heeft iets Zuid-Europees, heel anders dan Hoog Catharijne. Hier willen mensen wonen en vertoeven, of gewoon van noord naar zuid over het station lopen.'

Het Maankwartier, aan weerskanten van en boven het station, krijgt woningen (maximaal 125), winkels (waaronder een Jumbo-supermarkt onder in de 'heuvel'), kantoren en horecagelegenheden. De bouwkosten bedragen 160 miljoen euro. De gemeente betaalt 51 miljoen euro, waarvan de helft afkomstig uit subsidiepotten van provincie, Rijk en Europa. De rest komt van woningbouwcorporatie Weller, projectontwikkelaar/bouwer Jongen en NS.

Junks, drugsrunners en heroïnehoertjes

Het busstation is al klaar, onder majestueuze zwartmetalen bogen begroeid met blauwe regen, evenals een opgeknapt en mediterraan ogend kantoorgebouw daarnaast. Vijftien jaar geleden wemelde het in deze buurt nog van de junks, drugsrunners en heroïnehoertjes. 'In de jaren negentig, toen ik nog op de middelbare school zat en van de arbeidersbuurt in Noord naar het station fietste, moest ik letterlijk om de junks heen slalommen', zegt SP-fractievoorzitter Ron Meyer.

Het stationsgebied was verloederd en onveilig, een soort no-go-area. Begin deze eeuw pakte de gemeente de drugsproblematiek aan. Onder de noemer Operatie Hartslag werd enerzijds hard opgetreden tegen drugsoverlast en anderzijds ook gezorgd voor opvang en begeleiding van verslaafden. Die combinatie bleek succesvol: de junks verdwenen uit het centrum.

Diverse plannen om het desolate stationsgebied te ontwikkelen werden afgeschoten: te duur, te groot, te dit, te dat. Bij het laatste plan werd Huisman gevraagd om wat kunstzinnige elementen toe te voegen een mooie lantaarn hier, een fontein daar. 'Het was het zoveelste grootschalige plan van een projectontwikkelaar die alleen maar aan zijn rendement zat te denken', schampert Huisman. 'Zo veel mogelijk woonlagen van 2 meter 40 boven elkaar. Ik dacht: ik maak een eigen plan, waarin de menselijke maat, de beleving, centraal staat.'

Ontwerp van Michel Huisman voor stationsgebied Maankwartier. Beeld Marcel van den Bergh

'Enige lichtpuntje in duister gebied'

Toen hij zijn plan in 2003 presenteerde in een afgeladen stadstheater waren de reacties overwegend enthousiast. Eindelijk een plan waarmee Heerlen, nog steeds getormenteerd door de mijnsluitingen, voor de dag kon komen. Ook de gemeenteraad sloot het Maankwartier zo genoemd omdat decennialang de maan het enige lichtpuntje vormde in dit duistere gebied bijna unaniem in de armen.

Toch zijn er ook critici die het project omschrijven als 'megalomaan'. Zoals gemeenteraadslid Roel Leers van de lokale partij Hart-Leers (drie zetels), die vindt dat er al genoeg kantoren en winkels leeg staan in Heerlen. 'De gemeente, woningcorporatie Weller en het UWV verhuizen kantoren naar het Maankwartier. Wat win je daar nu mee als stad? Zo creëer je alleen maar meer leegstand. Had het bij een eenvoudige renovatie van het station gehouden.'

Een projectontwikkelaar spande zelfs een kort geding aan om de bouw stil te leggen. Hij vindt dat de gemeente te veel betaalt voor de kantoren in het Maankwartier, waardoor sprake zou zijn van 'ongeoorloofde staatssteun' en 'concurrentievervalsing'. De rechter wees zijn eis vrijdag af.

Op weg naar boven

Begint Heerlen langzaam uit het diepe dal te kruipen waarin het verzeild raakte na de sluiting van de mijnen veertig jaar geleden? Jarenlang stond de Limburgse stad (90 duizend inwoners) op de laatste plaats in de top-50 van aantrekkelijke gemeenten om te wonen, zo blijkt uit de Atlas voor Gemeenten. Maar de laatste jaren stijgt Heerlen elke keer een stapje op de 'woonaantrekkelijkheidsindex', tot de 45ste plek in de Atlas 2014. In die laatste atlas, verschenen in mei, scoort de oude mijnbouwstad op cultuur zelfs buitengewoon goed. Bij de podiumkunsten staat Heerlen fier op de derde plaats, direct na Amsterdam en Utrecht. Ook bij toneel, klassieke concerten en popmuziek staat Heerlen in de top-10. Volgens PvdA-wethouder Barry Braeken heeft de stad veel geïnvesteerd in cultuur. Het oude theater is gerenoveerd en telt 1.100 plaatsen. 'Het Concertgebouworkest treedt buiten Amsterdam alleen in het buitenland en Heerlen op', aldus Braeken. Het Glaspaleis, een voormalig warenhuis uit de jaren dertig, is omgevormd tot cultuurcentrum. 'Heerlen heeft een slechte naam', erkent de wethouder. 'Maar sinds de veiligheidsproblematiek onder controle is, is de weg naar boven ingezet. We hebben de goede lijn te pakken, maar zijn er nog lang niet.'

Icoon van de stad

Leers is vooral verbaasd dat de SP het project steunt. Ho ho, riposteert SP'er Meyer: 'Wij zijn niet per se tegen ieder project dat enige omvang heeft. Dit is een prachtig plan van een Heerlense kunstenaar, dat een icoon van de stad kan worden. Het Maankwartier is een brug tussen de arbeidersbuurten in Noord en de betere buurten in Zuid.'

PvdA-burgemeester Paul Depla noemt het plan 'een maatschappelijke noodzaak'. Hij erkent dat er veel leegstand is in de stad. Maar veel leegstaande kantoren en winkels stammen uit de jaren zeventig en zijn niet meer van deze tijd. Die kunnen misschien beter worden gesloopt. Depla: 'Als het oude Chinese restaurant op de hoek niet meer loopt, zeg je toch ook niet tegen iemand die een nieuw restaurant wil beginnen: dat kan niet, want er is al een Chinees.'

Huisman, die onder meer heeft geëxposeerd in het Stedelijk Museum in Amsterdam en op de Biënnale in Lyon, kan bijna niet wachten tot de bouw klaar is gepland in 2017. Hij vergelijkt zijn creatie met 'een mediterrane mijnsteenberg' , verwijzend naar de Romeinen en de mijnen, die beide een belangrijke rol hebben gespeeld in de geschiedenis van de stad. Op het ministerie van Verkeer en Waterstaat hebben ambtenaren het al eens het mooiste van alle plannen voor stationsgebieden in Nederland genoemd.

Ooit was Heerlen, in de hoogtijdagen van de mijnbouw, een welvarende stad met allure. 'Ik heb de stad kapot zien gaan', verzucht de kunstenaar. 'Het hele mijnbouwverleden is weggepoetst. Ze hebben de identiteit en trots van de stad vernietigd. Daar ligt de opdracht van de muze: van een droom een nieuwe werkelijkheid maken.'

Beeld Marcel van den Bergh
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden