Hoe duurzaam zijn de koplopers van de Top 200 van de macht?

'Groene' toplieden als Paul Polman en Feike Sijbesma betoveren zalen met visionaire verhalen over een duurzame toekomst. Maar maken ze het ook waar, of is het 'greenwashing'?

DSM-bestuursvoorzitter Feike Sijbesma (rechts) tijdens een duurzaamheidsseminar. Beeld anp

Wie Paul Polman over duurzaamheid hoort praten bij een van de vele lunches, diners of panels bij het World Economic ­Forum in Davos, raakt al snel onder de indruk. Op het oog achteloos en in perfect Engels praat de topman van Unilever over de toekomst voor zijn kinderen, de uitputting van de natuurlijke hulpbronnen en de rol die multinationals kunnen en moeten spelen in het klimaatdebat.

Dat doet Polman (58) heel soepel en gepassioneerd. Onder het motto 'we hebben geen tweede planeet' formuleert hij namens het internationale bedrijfsleven mee aan duurzame ontwikkelingsdoelen voor de VN. 'Hij komt behoorlijk indrukwekkend over, deze man. Kunnen we echt trots op zijn', zegt een habitué van het jaarlijkse treffen van de machtigen der aarde in het Zwitserse bergdorp.

Nog zo een: Feike Sijbesma (55), de hoogste baas van DSM, die vorig jaar in Davos een gloedvolle toespraak hield over people, planet en profit, als gelijkwaardige doelstellingen van een bedrijf. En er dit jaar een sessie leidde over de kringloopeconomie en samen met de VN een netwerk lanceerde om de honger de wereld uit te helpen. 'Goeie vent. Jong nog, komt goed uit zijn woorden', zegt de waarnemer. 'Ze zijn oprecht goed bezig.'

Beeld de Volkskrant

Infographic

Veel van de Nederlanders die achter de schermen aan de touwtjes trekken zijn geen vreemden van elkaar, omdat ze bij dezelfde organisaties functies bekleden in de besturen, commissies en raden. Maar wie zitten nu eigenlijk waar? Bekijk hier de onderlinge netwerken van de eerste vijftig personen uit de Volkskrant Top 200 van 2014.

Dat laatste vindt, verrassend wellicht, ook de milieubeweging. 'Mannen als Polman en Sijbesma verdienen een standbeeld', zegt Marjan Minnesma van duurzaamheids- en innovatiegroep Urgenda. De reden: ze committeren zich persoonlijk en ­lopen voor de troepen uit. Zo was Polman deze week als enige Nederlandse CEO op de klimaatconferentie in Lima.

'Bijzonder hoe Polman zijn nek durft uit te steken', zegt Minnesma. 'Meteen in zijn eerste weken als CEO heeft hij investeerders de boodschap gegeven: wij willen alleen nog aandeelhouders die op de lange termijn denken. Hij zegt ook rustig tegen collega-CEO's: als wij nu niets doen, zijn we immoreel bezig. Datzelfde geldt voor Sijbesma. Die vertelt nu iedereen dat we Russische roulette spelen met de toekomst van onze kinderen.'

De duurzame pretenties worden volgens kenners ook waargemaakt. Unilever wil zijn omzet verdubbelen en zijn ecologische 'voetafdruk' tegen 2020 halveren, door alle productie­ketens te verduurzamen (water, energie, CO2-uitstoot) en alle grondstoffen duurzaam in te kopen. DSM ziet toekomst in de 'circulaire economie'. Zo kun je er al chemicaliën huren. Ook investeert het bedrijf in biobrandstoffen en doet het onderzoek naar technieken voor CO2-opslag, al is daar nog niks mee te verdienen.

Feike Sijbesma. Beeld anp

Feike Sijbesma, bestuursvoorzitter DSM en 8e bij de Top200 van de macht

Innovatief en duurzaam boegbeeld van DSM sinds 2007, sprak vorig jaar het World Economic Forum toe over duurzaamheid. Medisch bioloog (Utrecht) en bedrijfskundige (Erasmus Universiteit), was naar verluidt dit jaar in beeld als nieuwe baas van de Rabobank. Is commissaris bij De ­Nederlandsche Bank en bij Paul Polmans Unilever. Zit ook in de raad van toezicht van het Nederlands Kanker Instituut.

Popster-CEO's

Verfrissend is ook dat Polman en Sijbesma tegenover hun peers klare taal spreken, zegt Joris Wijnhoven van Greenpeace. Unilever is uit de European Round Table of Industrialists gestapt omdat het concern het duurzaamheidsbeleid onder de maat vond. 'Polman zei gewoon: we pruimen jullie lobby niet meer, want die is strijdig met onze business case. Normaal is het in die kringen allemaal ouwe-jongens-krentenbrood, maar zij voeren het debat Angelsaksisch hard.'

Iets heel anders dus dan het beken-de fenomeen van de toplieden die pas na hun afzwaaien de wereld gaan verbeteren. Zoals oud-Shell-baas Jeroen van der Veer, die oud-premier Ruud Lubbers afloste als voorzitter van het Rotterdam Climate Initiative. Heeft geen enkele track record in duurzaamheid, aldus Minnesma. 'Slechte keuze, echt weer het old boys network.'

Mannen als Polman en Sijbesma zijn popster-CEO's, zegt Olof van der Gaag van Natuur & Milieu. 'Polman doet het heel goed op podia en in de ­media. Omzet verdubbelen, ecologische voet­afdruk halveren, dat staat in de hal van het Unilever-hoofdkantoor ook groot op een spandoek, een heel activistische manier van een bedrijf besturen. Zou bij een organisatie als Greenpeace niet misstaan.'

Van der Gaag: 'Sijbesma zegt radicale dingen die wij niet zeggen omdat we geen geitenwollensokkenimago meer willen. Wij benadrukken dus altijd dat wat goed is voor het milieu, ook goed is voor de economie of de gezondheid. Hoeft zo iemand als Sijbesma geen rekening mee te houden. Hij kan zich die radicale taal veroorloven. Het is ook de oude combinatie van de koopman en de dominee: zij gaan eerder de kansel op dan wij.'

Die koopman is nooit ver weg. Koplopers als Polman en Sijbesma leiden natuurlijk geen goede doelen. Dit maakte Sijbesma vorig jaar fijntjes duidelijk toen hij in het tv-program-ma Buitenhof na een betoog over de principes van 'people, planet, profit' werd geconfronteerd met een vraag over de 400 banen die hij net had geschrapt. Hij had wel een bedrijf te runnen, bitste hij, en zonder winst gaat dat niet. 'Er is niemand die mij elke week een zak met geld brengt.'

Paul Polman. Beeld -

Paul Polma, Bestuursvoorzitter Unilever en 11e bij de Top200 van de macht

Bedrijfseconoom, sinds 2009 aan het roer bij voedingsmiddelenconcern Unilever. Actief pleitbezorger van duurzaamheid, onder meer op het World Economic Forum in Davos. Werkt op verzoek van VN-baas Ban Ki-moon mee aan nieuwe Sustainable Development Goals van VN. Voorzitter van de World Business Council for Sustainable Development. Mede-oprichter van de Dutch Sustainable Growth ­Coalition.

Witte raaf

Hoewel er naast Polman en Sijbes­ma meer koplopers zijn in het Nederlandse bedrijfsleven - veelgenoemd wordt ook Frans van Houten van Philips - blijven het witte raven. Treurig hoe het altijd weer diezelfde namen zijn, zegt Jan Jonker, hoogleraar corporate sustainability aan de Radboud Universiteit Nijmegen. 'Wat is de spoeling in Nederland toch dun.'

De vraag is natuurlijk wat de witte raven onderscheidt van de rest. In het geval van Polman en Sijbesma lijkt dat een combinatie van persoonlijke betrokkenheid en het type bedrijf dat ze leiden. Zorgvuldig omgaan met schaarse grondstoffen is voor een voedingsmiddelenconcern als Unilever en een gezondheids-, voedings- en materialenbedrijf als DSM bedrijfseconomisch urgenter dan voor veel andere bedrijven.

Levert al die visionaire taal ook wat op? De duurzaamheidsherauten aan de top zijn noodzakelijk om multinationals, toch een soort olietankers, van koers te doen veranderen, zegt Jonker, maar ze zijn op zich niet voldoende. Vaak heeft de top het licht wel gezien, maar is het de uitdaging om, zoals Minnesma het uitdrukt, 'ook die oude kleilaag daaronder in beweging te krijgen'. Dat gebeurt bijvoorbeeld door het management af te rekenen op duurzaamheid.

Jonker vindt de resultaten vaak nog tegenvallen. 'Unilever heeft een heldere duurzaamheidsstrategie, maar ik zie er toch nog te weinig van terug. Ik betwijfel of herauten als Polman hun publiek wel bereiken. Het idee is dat bedrijven de bakens moeten zijn voor overheid en burger, maar daarvoor moeten ze hun klanten bij hun strategie betrekken. Dat is lastig.'

Polman en Sijbesma zijn gunstige uitzonderingen omdat zij het lef hebben op de lange termijn te denken, aldus Jonker. 'Ze zijn gericht op een toekomst die verder ligt dan de aandeelhoudersvergadering van volgend jaar. Je moet een visie hebben op de toekomst van je bedrijf en een heldere strategie, en ook als het tegenzit stug die kant op blijven roeien.'

De Ben & Jerry's ijsfabriek van Unilever in Hellendoorn. Voor de stroomvoorziening maakt de fabriek gebruik van een eigen biovergister. Beeld Marcel van den Bergh

Belangenclubs

Duurzaamheid heeft intussen wel geleid tot een scheiding der geesten. 'Het bedrijfsleven' bestaat niet meer, weet de milieubeweging: er zijn voorlopers, volgers en achterblijvers, en die moet je niet meer als één blok behandelen. Van der Gaag: 'In de energiesector heb je zowel een Jeroen de Haas van Eneco, die grote stappen zet met duurzaamheid, als een Erwin van Laethem van Essent, die een kolencentrale bouwt aan de Waddenzee.'

De oude belangenclubs van het bedrijfsleven zijn de stem van de midden­moters en de achterblijvers geworden, aldus Van der Gaag. 'De duurzame kop­lopers herkennen zich daar steeds minder in. Ze stappen eruit en zetten hun eigen kanalen op, zoals De Groene Zaak en de Nederlandse Klimaatcoalitie.' Internationaal is er de World Business Council for Sustainable Development in Genève, waar oud-TNT-topman Peter Bakker de scepter zwaait.

De meest prestigieuze van de ­Nederlandse clubjes is de Dutch Sustainable Growth Coalition (DSGC), waarin acht multinationals (waaronder Unilever, DSM en Shell) werken aan 'duurzame bedrijfsmodellen'. Voorzitter is oud-premier en EY-consultant Jan Peter Balkenende.

De meningen over die DSGC zijn verdeeld. Best een goede club, zegt Minnesma, 'al moet Shell er eigenlijk uitgegooid worden'. Ike Teuling van ­Milieudefensie noemt de DCGC een gevalletje 'greenwashing', vooral van- wege de deelname van Shell, 'het minst duurzame bedrijf dat we hebben'. 'Shell zit erin om het Nederlandse energie- en klimaatbeleid te beïnvloeden. Ik heb geen fiducie in die DSGC, maar ze hebben meer invloed dan wij gezond vinden.'

Die taxatie kan kloppen, want het is vooralsnog niet de visie van mannen als Polman en Sijbesma die doorklinkt in het Nederlandse klimaat­beleid. Nederland scoorde deze week een schamele 42ste plek in de Europese Climate Change Performance Index, en viel op de conferentie in Lima niet op door ambitie. Kenners wijten dit mede aan de invloed van Shell op de Nederlandse politiek.

Tot ergernis waarschijnlijk van aanpakkers als Polman en Sijbesma. Insiders denken dat Sijbesma, die zijn tijd bij DSM er na zeven jaar wel ongeveer op heeft zitten, zich voor een andere functie warmloopt. Hij was volgens insiders in de running voor de Rabobank (het werd ex-SER-baas Wiebe Draijer), maar hij zou ook wel de politiek in willen. 'Dan is duurzaamheid een goeie binnenkomer.'

In het nieuwe materialencentrum in Sittard-Geleen ontwikkelt DSM duurzame materialen die bijvoorbeeld staal in auto's kunnen vervangen. Beeld Marcel van den Bergh

Duurzame energie is niets voor Shell-topman Ben van Beurden

Niemand ging ervan uit dat de nieuwe bestuursvoorzitter van Shell, chemisch ingenieur Ben van Beurden, het roer zou omgooien richting duurzame energie. Het zal ook niet gebeuren, bevestigde hij in januari dit jaar tegenover de Volkskrant. 'Ik ben er niet op tegen, maar veel van die activiteiten passen ­gewoon niet bij waar we goed in zijn.'

'We zijn er niet goed in' is de mantra van Shell-bestuurders als het gaat over hernieuwbare energie. Toenmalig bestuursvoorzitter Jeroen van der Veer schrapte in 2009 alle investeringen van het bedrijf in waterstof, zonne- en windenergie. Dat waren branchevreemde activiteiten waarin het bedrijf onvoldoende excelleerde, vond hij. En ze waren vooral ook niet goed genoeg voor de winst.

Ook voor Van Beurden is het rendement van windmolens en zonnepanelen te laag. Om dezelfde ­reden kwam de Britse concurrent BP terug op zijn duurzame aspiraties en is het Amerikaanse Exxon er nooit aan begonnen.

Wereldwijd zijn gas, olie en ­kolen veruit de belangrijkste ­motoren van de economie. Ondanks de onvermijdbare, aan­komende uitstootbeperking en CO2-beprijzing (die Shell al meeneemt in de boekhouding), is er komende ­decennia méér mee te verdienen dan met windmolens, en dat is waarop aandeelhouders het bedrijf afrekenen.

Winst
Vorig jaar maakte Shell 16,7 miljard dollar (14 miljard euro) winst. Ondanks de daling van de olieprijs wordt dat in het eerste oogstjaar van Van Beurden vrijwel zeker méér. Zodra de cijfers dreigen tegen te vallen, verkoopt hij een bedrijfsonderdeel om dat te compenseren. 'Om focus te brengen in de porfolio', zegt hij zelf. De andere vier oliegiganten doen hetzelfde.

Aan het uitkeren van dividend en de terugkoop van aandelen, beide om aandeelhouders te plezieren, wordt dit en komend jaar 26 miljard euro uitgegeven. In dezelfde periode wordt 2,2 miljard euro besteed aan research en ontwikkeling van nieuwe technieken.

Van Beurden trekt deze finan­cieel succesvolle lijn door. Nieuwe investeringen in zon, wind of ­waterstof blijven vooralsnog buiten beeld. 'Het heeft dertig jaar geduurd voordat wind 1 procent van de energie kon leveren. Ik heb een team dat voortdurend zoekt naar nieuwe mogelijkheden in herbruikbare energie, maar dat gaat altijd om heel kleine projecten. Er is niets waar ik vandaag vijf miljard in zou kunnen investeren.'

Ondertussen probeert Shell de buitenwereld ervan te overtuigen dat gas óók een soort duurzame energie is, omdat het bij energieopwekking maar half zoveel CO2 produceert als kolen. Ook in de opvang en opslag van CO2 in de ­bodem ziet het bedrijf nog brood. Net als in de productie van biobrandstof uit suikerriet in Brazilië. Dat lijkt op benzine, en daar is Shell goed in.

De milieu- en duurzaamheidsbewegingen zijn daar overwegend bitter over. Marjan Minnesma van organisatie Urgenda noemt de koers zelfs immoreel. 'Shell wil de voorraden fossiele brandstoffen zo lang mogelijk blijven uitmelken. Men speelt willens en wetens met de toekomst van onze kinderen. Mannen als Van Beurden en Van der Veer (de voormalig topman van Shell, red.) weten best hoe het zit, maar vinden het gewoon niet in het bedrijfsbelang om zo snel mogelijk de omslag naar duurzaam te maken.'

Ike Teuling van Milieudefensie: 'Shell accepteert dat de aarde meer dan 2 graden gaat opwarmen. Hun klimaatbeleid is slechts het energie-efficiënter maken van hun eigen operaties.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden