beschouwing

Hoe Dumas en Ensor de dood van hun moeder verwerkten

Zwagerman kijkt

Deze week in Zwagerman kijkt: Marlene Dumas en James Ensor schilderden allebei hun moeder: als eerbetoon en aanklacht. Hoe gaven zij aan de dood en de daaropvolgende rouw betekenis?

Self Portrait at Noon, Marlene Dumas. Beeld -

In 1882, hij was toen 22, maakte James Ensor zijn Portrait of Artist's Mother. Ensor toont zijn moeder, Maria Catharina Haegheman, als een gereserveerde vrouw. Dat is niet verwonderlijk als je weet dat Maria weinig ophad met de artistieke ambities van haar zoon. Liever had Maria, een nurkse vrouw die over haar echtgenoot en twee kinderen met de knoet regeerde, hem de handel in zien gaan, of in elk geval een 'gewoon' beroep zien uitoefenen. Op Portrait of Artist's Mother (rechts) heeft Maria Haegheman de blik afgewend van haar zoon die haar portretteert. Ze heeft de handen ineengeslagen, op het eerste gezicht een ontspannen pose, maar wie beter kijkt, ontdekt dat Ensor zijn moeder ingehouden handenwringend -als om haar ergernis en ongeduld te onderdrukken - heeft vereeuwigd. Moeilijk voor te stellen dat die handen ooit haar zoon hebben gestreeld.

Portrait of Artist's mother, James Ensor Beeld MuZEE

Vergelijk Ensors portret van zijn zichtbaar humeurige moeder eens met het lichte, bijna feeërieke portret van Marlene Dumas dat zij maakte op basis van een jeugdfoto van haar moeder: My moeder voor sy my moeder was (My Mother Before She Became My Mother) (rechts), vervaardigd in 2010. Het is een hartversterkend en monter stemmend werk. Dumas' moeder overleed op haar 86ste, in 2007, niet lang nadat Dumas (Zuid-Afrikaans van geboorte, maar naar Nederland vertrokken om te studeren) haar eerste solotentoonstelling in Kaapstad had geopend met als titel Intimate Relations.

'Jammer dat mijn moeder die tentoonstelling niet meer heeft mogen meemaken', zei Dumas eens in een interview. In de catalogus van die tentoonstelling staan de regels: 'Dit is een liefdesbrief aan mijn moeder. / Zonder haar zou ik noch hier noch daar zijn.' My Mother Before She Became My Mother lijkt een beeld-addendum bij die liefdesbrief uit 2007. Drie jaar na moeders overlijden schenkt Marlene Dumas haar postuum een eeuwige jeugd.

My moeder voor sy my moeder was, Marlene Dumas Beeld Marlene Dumas / David Zwirner, New York

For Whom the Bell Tolls

Ensors moeder overleed na een lange doodsstrijd, in maart 1915. Drie dagen verbleef James Ensor aan haar doodsbed. Hij maakte vier tekeningen en twee schilderijen van zijn dode moeder. Het is moeilijk vast te stellen of die zes werken een ode aan of afrekening zijn met Maria Haegheman.

Ik zag Doodsbed van mijn moeder in MuZee in Oostende. Uit het schilderij blijkt dat Maria Haegheman zich bepaald niet zonder slag of stoot aan de dood heeft overgeleverd: vergis ik me, of is het verzet nog vanaf het dodenmasker te lezen? Tussen haar gevouwen handen glimt de crucifix van een rozenkrans, nog net niet aan het oog onttrokken door het regiment aan flacons met medicatie dat door Ensor nadrukkelijk op de voorgrond van het schilderij is geplaatst. Hij lijkt met sardonisch genoegen te benadrukken dat zowel de geneeskunst als de religie - rechts op de achtergrond staat op een barokke kast een grijzig heiligenbeeld tamelijk mismoedig een beetje overbodig te zijn - geen partij is voor de harde hand waarmee vriend Dood zijn moeder heeft gegeseld.

De tronie van de dode is gereduceerd tot de koopwaar waar de winkelierster bij leven de boterham mee verdiende. Doodsbed van mijn moeder is bitter, rauw, grimmig en inderdaad ongenadig - en ik kon bij het bekijken ervan in Oostende met de beste wil van de wereld niet een aspect in het werk ontdekken dat met enige goede wil 'liefdevol' is te noemen.

Na het overlijden van haar moeder in 2007 maakte Dumas de tentoonstelling For Whom the Bell Tolls, een serie werken waarin particuliere rouw naar een algemener plan wordt getild: sleutelmomenten uit tragisch te noemen levens van heldinnen uit de massacultuur worden in een portrettenreeks door Dumas versneden met verwijzingen naar de Griekse mythologische figuur Io. Droefenis omringt de portretten van Romy Schneider, Ingrid Bergman en andere filmsterren. In het oog springt Marilyn Monroe op haar doodsbed. Dat werk roept onmiskenbaar associaties op met Ensors portret van zijn dode moeder. Dumas' Dead Marilyn is gebaseerd op haar autopsiefoto. Die foto is onttakelend en genadeloos; het gezicht van Marilyn, overleden aan een overdosis slaappillen en chloraalhydraat, is nauwelijks nog herkenbaar als van een archetypische Hollywooddiva. Haar gezicht is opgezwollen en de huid bij de wangen hangt slap. Onder haar ogen en op haar voorhoofd is haar huid bepleisterd met doodsvlekken. Het eerder zo weelderige blonde haar valt in dunne, grijzige pieken op het hoofdkussen.

De tentoonstelling For Whom the Bell Tolls was vernoemd naar de romantitel van Ernest Hemingway, die op zijn beurt die titel ontleende aan het gedicht van John Donne (1572-1631), waaruit een fragment in Nederlandse vertaling, luidt: 'De dood van ieder mens maakt mij kleiner, want ik ben verbonden met de mensheid. Dus vraag nooit voor wie de klok luidt: hij luidt voor u. '

In een vrije interpretatie: 'kleiner' geworden door het overlijden van haar moeder, besefte Dumas eens te meer verbonden te zijn met de mensheid; het doodsportret van Marilyn representeert dat. Opmerkelijk is dat de dode Marilyn in de adaptatie door Dumas toch hier en daar aspecten van een soort 'restleven' meegeeft: de dode 'herovert' enige kleur in het gezicht, een aarzelend pastelblauw, hier en daar roze doorschoten. De doodsvlekken op het voorhoofd van Marilyn verhuisden naar haar slaap en wang; haar mond is zodanig gerimpeld en naar binnen gekruld dat de lippen lijken te zijn dichtgenaaid. Alsof dit doodsbed in de kern niet is gebaseerd op de prozaïsche autopsiefoto, maar op een beeltenis uit een sprookje. Zoals we weten kunnen in sprookjes de doden tenslotte zó, met een vingerknip, weer opstaan. Dumas laat de mogelijkheid open dat háár Marilyn als een feniks uit de as herrijst.

In de catalogus van de overzichtstentoonstelling The Image As Burden die deze week opent in het Stedelijk Museum Amsterdam, schrijft Ulrich Loock over het weefsel van betekenissen dat de werken van Dumas omhult: 'De betekenis als de ultieme bestemming van een beeld (...) is niet vatbaar voor representatie.' Volgens hem wordt betekenis door Dumas opgevat als een kwestie van verlangen.

Betekenis

Hoe betekenis te geven aan de dood als betekenis eerst en vooral 'een kwestie van verlangen' is? Bij Ensor lijken vooral die flacons dat verlangen naar betekenis op te roepen - en niet de overledene die zich daarachter bevindt. Dumas wrikte daarentegen de rouw uit de autobiografische context en droeg het verlangen naar betekenis over op beelden die we menen te kennen, uit het domein van Hollywood-sterren en filmdiva's.

In 2008 maakte Dumas Self Portrait at Noon. Er lijkt op dit werk een transparante plastic zak over Dumas' hoofd te zijn aangebracht. De kunstenaar hapt naar adem - hapt naar betekenis, uit overlevingsinstinct. Zij toont de rouw van iemand die met die rouw geen raad weet. Het verlangen naar betekenis oogde in haar oeuvre zelden zo urgent en noodzakelijk. Met de titel The Image as Burden geeft Dumas aan dat elk beeld óók louter last kan zijn. Het beeld fungeert niet als knop waarmee je de verlangen- annex betekenismachine bedient, maar als de stok die je in die machine steekt om die te ontregelen. Het 'verlangen naar betekenis' ondermijnt in dit werk het concrete beeld, het zelfportret.

Is dit een al te zwarte interpretatie van het oeuvre van Dumas? Hoe dan ook is mijn interpretatie gebaseerd op vermoedens en vrije associaties. Het werk van Dumas is in laatste aanleg hooguit bij benadering te interpreteren, ongrijpbaar als het is. Niet voor niets maakte Dumas ooit een boek met de titel Miss Interpreted, zoals ook jaren later de documentaire heette waarin de kunstenaar gedurende zes maanden werd gevolgd.

Mag ik met maximale behoedzaamheid het volgende opperen? Dumas legt zich niet neer bij de almacht van de dood en blijft tegen beter weten in beelden zoeken en beelden scheppen die 'het verlangen naar betekenis' niet alleen illustreren, maar ook belichamen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.