Hoe duizenden wilgen de waterbouwers een handje helpen

De polder Noordwaard bij Dordrecht wordt aan de rivier teruggegeven. Wilgen moeten omwonenden natte voeten besparen.

Vette schollen glimmen in de lage winterzon. Nog ploegen boeren de akkers van polder Noordwaard, maar op vele percelen zullen het zo'n beetje de laatste groeiseizoenen zijn voor wintertarwe, bieten en aardappelen. Want in deze 2.000 hectare grote polder, ten oosten van Dordrecht en ten noorden van de Biesbosch, worden binnen drie jaar de dijken over een lengte van honderden meters verlaagd en hier en daar zelfs doorgestoken.


Vanwege 'Ruimte voor de Rivier' wordt het grootste deel van de Noordwaard teruggegeven aan de drukbevaren Nieuwe Merwede (verlengde van de Waal). Het doel is meer water af te voeren, het even stroomopwaarts gelegen Gorinchem een 30 centimeter lagere waterstand te bieden en tegelijkertijd stroomafwaarts in de Amer (verlengde van de Maas) opstuwing van rivierwater te voorkomen.


Bij hoogwaterafvoer - zoals deze weken - komt een groot deel van de polder blank te staan. De meeste boeren verkassen naar elders; een aantal oude boerderijen ligt nog op terpen en er wordt een tiental nieuwe terpen gebouwd. Want die toekomstige watermassa is niet zonder risico's. 'Als hier drie meter water staat, kan bij zuidwestenwind een flinke golfslag ontstaan die Werkendam - in het uiterste noordoostpuntje van de polder - natte voeten kan bezorgen', zegt Mindert de Vries van onderzoeksinstituut Deltares.


De Vries, tevens lector aan de Delta-Academie van de Hogeschool Zeeland, stuurt zijn auto over de lage bandijk, langs Fort Steurgat in Werkendam. Oorspronkelijk is het fort onderdeel van de Hollandse Waterlinie, nu zijn er appartementen ingebouwd. Om de bewoners te vrijwaren van nattigheid en hun tegelijkertijd zicht op een logge, harde nieuwbouwdijk te besparen, wordt er straks naar een idee van De Vries een wilgenbos aangeplant voor een zachte, groene waterkering. 'Over een lengte van 600 meter worden daar, in een knik om het fort heen, in een 100 meter brede strook straks duizenden wilgenstekken in de klei gestoken', wijst De Vries.


Op grond van laboratoriumonderzoek in een onderzoeksgoot van Deltares in Delft, veldproeven en internationaal onderzoek na de tsunami's in Indonesië en Japan, is volgens De Vries voldoende veiligheid te garanderen. 'Door de wilgen één keer per twee jaar om te hakken, ontstaan sterke uitlopers op de stronken waardoor veel golfslag wordt opgevangen.'


De voorbereidende werkzaamheden zijn deze week begonnen. De golfremmende dijk met het wilgenbos ervoor vormt slechts een gering onderdeel van de circa 80 miljoen euro die gemoeid is met de ontpoldering van de Noordwaard. 'We werken graag mee aan dit innovatieve en duurzame concept', verklaart Erik-Jan Houwing, als technisch manager bij Rijkswaterstaat belast met het project. 'Door de wilgen goed te onderhouden, kunnen ze tot 80 procent van de energie van de golven breken. Veiligheidshalve gaan wij uit van 60 procent. En het mooie is: hoe hoger de golven, hoe meer golfslag ze breken. Als deze primeur zich in de praktijk bewijst, biedt het soelaas voor toekomstige dijkaanpassingen.'


Rijkswaterstaat heeft het niet elke boer naar de zin kunnen maken, maar het plan voor de golfremmende dijk scheelde in elk geval bezwaarschriften en vertragende procedures van de inwoners van Werkendam. Ongeveer een miljoen euro goedkoper is de landschapsvriendelijke dijk ook. Omdat de kruin een meter lager ligt, betekent het aanzienlijk minder grondverzet. 'We hoeven bovendien minder geld uit te trekken voor grasmaaien en dijkrestauratie', zegt Johan van der Meulen van waterschap Rivierenland, die de dijk in onderhoud krijgt.


Daar staat uiteraard tegenover dat de wilgen goed moeten worden onderhouden. Het waterschap onderzoekt de mogelijkheid om de gesnoeide takken en omgehakte wilgen af te zetten als grondstof voor rijsmatten die in waterwerken worden toegepast. 'Ook kunnen ze in versnipperde vorm als biomassa worden bijgestookt', aldus Van der Meulen.


De wilgenstekken worden op een licht verhoogd platform in de grond gestoken en zullen in rijen dwars op de golven worden gepositioneerd', zeggen Gerard van Raalte en Marc Daan van Boskalis. Het aannemersconcern gaat in een combinatie met drie andere aannemers de aanleg van de golfremmende dijk maar ook de terpen, dijkverlaging en nieuwe bruggen, gemalen en kaden voor haar rekening nemen.


Vier miljoen kubieke meter grond gaan ze verzetten, voor onder meer nieuwe terpen en kilometers kades. Spectaculair is dat het oude patroon van kreken, daterend uit 1907, wordt teruggegraven. 'We bouwen zelfs veevluchtplaatsen', aldus Van Raalte. 'De natuur wordt helemaal geïntegreerd in het project en we zoeken nog naar extra mogelijkheden voor 'bouwen met de natuur'. Daarbij willen we voorkomen dat de zaak op termijn dichtgroeit, want de afvoercapaciteit moet worden gehandhaafd', zegt Van Raalte.


De kreken bieden onder meer doorgang voor de bevers en Noordse woelmuizen, die nu al vanuit de Biesbosch noordwaarts trekken. In de kreken wordt extensieve recreatie mogelijk, zoals kanovaart. 'Er komen zelfs fiets- en wandelpaden aan die bij hoogwater begaanbaar zijn, zodat de toerist interessantere vergezichten krijgt voorgeschoteld', zegt Mindert de Vries. 'Als bij de Haringvlietsluizen de deuren in de toekomst wat vaker opengaan, kan de dynamiek van rivieren verder toenemen. We vernieuwen de waterbouwkunde door uit te gaan van de krachten van de natuur.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden