Hoe Duitse vrouwen het vurig bevochten emancipatie-ideaal aan de straat zetten

Bij de deelstaatverkiezingen van zondag is Angela Merkels CDU voor emancipatie. Maar landelijk gezien is Duitsland nog verrassend conservatief.

De huidige Duitse minister van Defensie Ursula von der Leyen (tweede van links) in 2005 met man en kinderen. Ze was toen in de deelstaat Nedersaksen minister voor sociale, vrouwen- en familiezaken. Beeld Getty Images

Bent u een feminist, mevrouw Merkel? Links van de bondskanselier begon IMF-topvrouw Christine Lagarde haast uitzinnig te knikken van ja. Van rechts keek Ivanka Trump Merkel aan met grote vleiende ogen. Het publiek bij de paneldiscussie, merendeels vrouwen en de vrouwelijke wereldpers, maakte hoopvolle geluiden.

Ja, het was om vele redenen een memorabele bijeenkomst, die vrouwen-G20 drie weken geleden in Berlijn. Misschien was de bijeenkomst vooral spannend omdat hier, ten overstaan van de wereldpers, Merkel eindelijk leek te gaan vertellen waar zij staat in het emancipatiedebat.

Maar dat deed ze niet. Merkel begon te pruttelen dat ze zich niet zomaar wilde toe-eigenen wat Alice Schwarzer, een Duitse voorvechtster van vrouwenrechten met cultstatus, had bewerkstelligd. 'Ik wil me niet met andermans veren tooien.'

De aanwezigen en de kijkers thuis zagen Merkel zwoegen als zelden: wat is slim om te zeggen? Moest ze antwoorden als vrouw, als nieuwbakken vaandeldraagster van het vrije Westen? Of als bondskanselier van Duitsland in verkiezingstijd?

Grote kans dat ze aan de verkiezingen dacht bij het geven van haar antwoord. Of, nog waarschijnlijker, aan de generale repetitie voor die verkiezingen, zondag in Noordrijn-Westfalen, Duitslands grootste en dichtstbevolkte deelstaat.

Noordrijn-Westfalen heeft het laagste percentage werkende vrouwen van Duitsland, 66 procent - het gemiddelde is 70. Een deel van de verklaring daarvoor ligt in het gebrek aan banen dat vanaf de vroege jaren negentig ontstond bij het sluiten van de fabrieken die het Ruhrgebied een eeuw geleden tot Duitslands ronkende motor hadden gemaakt.

Dan is er nog het grote tekort aan betaalbare crèches, een gevolg van de grote schulden van de regionale overheid. Niet bepaald stimulerende omstandigheden voor vrouwen die willen werken.

Prentbriefkaart over moederdag uit de verzameling van Tammo Schuringa.

Kleinburgerlijk

Je zou dus denken dat juist de vrouwelijke kiezer in Noordrijn-Westfalen aangetrokken zou worden door wat feminisme van de kanselier.

Maar Duitsland lijkt niet zo in de stemming voor feminisme; het electoraat verlangt zelfs eerder naar 'neobiedermeier', zoals het opvoedtijdschrift Eltern dat deze week omschreef. Kleinburgerlijk dus, en cultureel conservatief.

Het tijdschrift deed dat naar aanleiding van een groot onderzoek naar de wensen en waarden van ouders met kinderen tot 10 jaar, afgenomen door twee alom gerespecteerde opiniepeilers, Forsa en Emnid.

Slechts een klein kwart van de Duitse ouders, blijkt uit dat onderzoek, streeft naar een gelijkwaardige balans tussen betaald werk, het huishouden en de kinderen. In 2013 was dat nog 38 procent, maar anno 2017 geeft maar liefst 41 procent van de ondervraagde gezinnen aan te streven naar een situatie waarin de man voltijds werkt en de vrouw haar deeltijdbaan combineert met schoonmaken, koken en het leeuwendeel van de opvoeding. 17 procent van de ondervraagden ziet de vrouw zelfs het liefst fulltime thuis. Dat was vier jaar geleden nog 6 procent.

'De rol van de vrouw in de samenleving is in de eerste plaats die van moeder en huisvrouw', luidde een stelling in een ander onderzoek, de Mori International Trend, vorig najaar. 40 procent van de ondervraagde Duitsers stemde ermee in. Het gemiddelde van de G8-landen lag bij 22 procent.

Trend

Behalve in dit soort peilingen is de conservatieve trend terug te zien in een gestage stroom krantenartikelen met koppen als 'Ik ben huisvrouw, nou en?', waarin vrouwen uit de kast komen als fulltime moeder. En die artikelen leiden tot andere artikelen, van vrouwen die zich zorgen maken over deze trend en de veronderstelde teloorgang van de Duitse feministische traditie.

Waar komt de hernieuwde aantrekkingskracht van traditionele familieverhoudingen vandaan? En waarom zetten Duitse vrouwen het ooit zo vurig bevochten emancipatie-ideaal van gelijke verdeling van werk en zorg in het gezin aan de straat?

In het na-oorlogse West-Duitsland vierde het feminisme lange tijd hoogtij. Met het feministische weekblad Emma, in 1977 opgericht door onder anderen Alice Schwarzer, bereikte de vrouwenbeweging miljoenen vrouwen. Duitsland is dan het enige Europese land met een vrouwvriendelijke schriftelijke aanspreekvorm, ingevoerd door de Groene partij: 'Liebe LeserInnen' of MitarbeiterInnen, PolizistInnen.

Prentbriefkaart over moederdag uit de verzameling van Tammo Schuringa.

Duitsland heeft een op het eerste gezicht veel gelijkwaardiger ouderschapsregeling dan Nederland. Beide ouders samen maken wettelijk aanspraak op drie jaar Elternzeit, oudertijd. Per kind. De Elternzeit is officieel onbetaald. Maar 14 van de 36 maanden worden door de overheid gesubsidieerd met een bedrag afhankelijk van het inkomen. Er zijn 12 maanden subsidie voor de moeder, 2 voor de vader. Neemt een van de ouders de onbetaalde rest van het verlof op, dan mag hij of zij 30 uur per week deeltijdwerk doen.

Ja, Duitsland heeft een progressief en door het feminisme getekend gezicht. Maar er is ook een tweede gezicht, cultureel conservatiever, dat zichtbaar wordt zodra je de 'bubbles' van Berlijn, Hamburg of Keulen achter je laat.

Exemplarisch voor dat conservatisme is de grote en stabiele populariteit van de CDU. Angela Merkel mag dan - na Margareth Thatcher - de langstzittende vrouwelijke regeringsleider van Europa zijn, haar partij is op het gebied van emancipatie overwegend conservatief. Zo staken de Duitse christen-democraten in maart nog een stokje voor een wet die het vrouwen makkelijker moest maken om van deeltijdwerk naar voltijd te wisselen na hun Elternzeit. Dat het homohuwelijk in Duitsland nog niet legaal is, komt trouwens ook door de CDU.

Duitsland koestert een even merkwaardige als hardnekkige traditie in seksistische reclames: 'Dit is niks voor vrouwenhanden, of alleen bij het inpakken', was onlangs de tekst bij een nieuwe camera van Panasonic. Of neem autoverhuurder Sixt, die dit jaar naar aanleiding van internationale vrouwendag zogenaamd een auto presenteerde 'die alvast uit zichzelf afslaat voor het stoplicht'.

Antifeminisme

De stem van dat cultureel conservatieve Duitsland is de afgelopen jaren luider geworden, en dat Duitsland heeft de Europese tijdgeest mee. Tijdens Pegida-demontraties werd er geschimpt op feministen en 'genderwaan'. Er bestaat in Duitsland sinds drie jaar zelfs een antifeministisch internetnaslagwerk voor mannen, WikiMannia, een misogyne webomgeving waarin wordt gescholden op 'feminazi's' en 'slachtoffervrouwen', opgericht door een groep bloggers die bang is dat de samenleving de belangen van de man vergeet.

De AfD, bekend om zijn vrouwelijke partijleiders, wil het geboortecijfer verder opschroeven door te pleiten voor een 'begroetingspremie' voor iedere baby, gebaseerd op beleid uit de DDR. Ook wil de partij het fiscaal aantrekkelijker maken voor vrouwen om thuis te blijven en voor de kinderen te zorgen.

De man werkt en zorgt een klein beetje, de vrouw werkt een beetje en zorgt; dat is in de meeste Duitse gezinnen de realiteit. Duitse vrouwen besteden dagelijks 60 procent meer tijd aan huishoudelijke taken en opvoeding dan mannen, volgens een in april verschenen studie van de Hans Böckler Stiftung.

Nu werken in Nederland ook veel vrouwen in deeltijd. Maar de Duitse vrouwen werken vaak onder slechtere arbeidsvoorwaarden. Zo verdienen ze voor hetzelfde werk gemiddeld 21 procent minder dan hun mannelijke collega's. In Nederland is die gender pay gap 15 procent. Het gevolg van deeltijdwerk en de loonkloof is dat het pensioen van Duitse mannen gemiddeld 57 procent hoger is dan dat van vrouwen.

De twee gezichten die de Duitse samenleving laat zien als het om vrouwenemancipatie gaat, zijn niet te begrijpen zonder een blik op de historische ontwikkeling van het culturele archetype van 'de Duitse moeder.'

Vraag maar eens terloops aan een hoogopgeleide moeder, of moeder in spé, of ze haar kind meteen met 4 maanden, zo vroeg als het in Duitsland kan, naar de crèche zal sturen. Grote kans dat ze bij wijze van antwoord misprijzend fronst.

Prentbriefkaart over moederdag uit de verzameling van Tammo Schuringa.

Prenzlauerberg-moeders

Ze noemen haar wel supermoeder, het type hoogopgeleide vrouw dat bewust voor een voltijd moederschap kiest, tenminste tot de kinderen naar school gaan. Prenzlauerberg-moeders worden ze ook genoemd, naar de wijk waar het fenomeen een jaar of vijftien geleden begon.

Ze storten zich op hun taak met een sterke, haast verbeten neiging tot perfectie. Het mag het kind, hun 'levensmiddelpunt', zoals de Duitsers dat zeggen, aan niets ontbreken.

Het verwijt een 'ravenmoeder' te zijn, oftewel een gemakzuchtige moeder, weegt in Duitsland al eeuwen zwaar. De term komt voor het eerst voor in een geschrift van de theoloog Konrad von Megenburg uit 1350. Hij ontleent de uitdrukking aan de onbeholpen en kwetsbare aanblik die jonge raven bieden als ze het nest verlaten, schijnbaar aan hun lot overgelaten door de moeder. Luther gebruikte de term zelfs bij het vertalen van het Oude Testament.

In de Romantiek werd de ideale moeder vooral uitgedrukt in haar tegenpool: de boze, luie, slordige - en altijd kinderloze - stiefmoeder uit de sprookjes van Grimm. Zo moest het dus niet.

In het Derde Rijk werd 'De Duitse Moeder' uitgebreid vereerd, zoals in elke dictatuur met behoefte aan toekomstige soldaten. Van Hitler kregen Duitse vrouwen die acht of meer 'gezonde kinderen' baarden het moederkruis: een paars gevaarte dat in miljoenen huishoudens op de schoorsteenmantel prijkte. Ook in het na-oorlogse West-Duitsland gold de zichzelf wegcijferende, slovende moeder als rolmodel.

Volgens het Bundesinstitut für Bevölkerungsforschung is de angst een 'ravenmoeder' te zijn tot op de dag van vandaag een belangrijke verklaring voor lage Duitse geboortecijfer, vanuit de gedachte: kinderen opvoeden doe je of perfect, of niet.

Geld

Inderdaad kent Duitsland weinig jonge popcultuurfeministen als Lena Dunham, of Laurie Penny, of Beyoncé. De populariteit van de Duits-Poolse Mararethe Stokowski, columniste voor Spiegelonline, is een uitzondering. Stokowski werd vorig jaar bekend met het boek Untenrum frei, een serie gedachten over alledaags feminisme en seksisme. Ze is ook een van de weinige Duitse feministen die fanatiek twitteren.

Een andere vrij prominent aanwezige feministe die geregeld in talkshows optreedt, Elisabeth Niejahr (52), schreef in 2014 een open brief aan Schwarzer. Ook zij vindt dat de beweging niet is meegegroeid met de tijd. Maar vooral vindt ze dat het hedendaagse feminisme behalve over seks en het lichaam over geld moet gaan.

70 procent van het lagelonenwerk in Duitsland wordt door vrouwen verricht, schrijft ze, en 'het aantal Duitse vrouwen aan de top is ongeveer gelijk aan dat in het Vaticaan'. Ze eindigt met 'Geld maakt vrij.'

Daar, in die opmerking, zou weleens de sleutel naar de hedendaagse hang naar conservatisme kunnen zitten.

In januari van dit jaar vierde de Elternzeit-wet haar 10-jarig bestaan. Maar de balans die werd opgemaakt in de media was niet onverdeeld positief. De regeling, bedoeld om families de mogelijkheid te geven het traditionele rollenpatroon te doorbreken, zou alleen daadwerkelijke keuzevrijheid bieden aan veelverdieners.

De eerste generatie Duitse feministen, die van Alice Schwarzer, bestreed de glorificatie van de moederrol te vuur en te zwaard. Hun feminisme was mannenhatend en vooral gericht op lichaam en seks: het recht op abortus, rechten voor prostituees. Het was feminisme in wijde T-shirts, op platte schoenen, zonder lippenstift.

Maar waar is dat feminisme gebleven na de vroege jaren negentig, het moment dat Duitse vrouwen én mannen in Duitsland volgens onderzoeken het meest overtuigd waren van het belang van een gelijkwaardige rolverdeling in het gezin?

Prentbriefkaart over moederdag uit de verzameling van Tammo Schuringa.

Merkel

Kijk je naar de verkiezingsprogramma's van de CDU en SPD in Noordrijn-Westfalen, dan valt op dat beide partijen de ongelijkheid lijken te willen aanpakken - en daarin nauwelijks van elkaar verschillen. Ze willen meer banen voor vrouwen scheppen, de loonkloof dichten, de partijen hebben - overigens nog vrij onduidelijke - plannen voor een systeem waarin je met huishoudelijke taken pensioen kun opbouwen.

Toch is het maar de vraag of Angela Merkel ook bij de landelijke verkiezingen zo fervent zal pleiten voor de vrouwenzaak. Waarschijnlijk niet, uit angst voor het gesputter van de conservatieve Beierse zusterpartij CSU. Doet ze dat wel, dan kan de kanselier zich met recht een feminist noemen. Tenminste, als ze wil.

Die vraag wordt de laatste tijd dus ook in veel opinieartikelen gesteld. In een artikel met de kop 'Feminist? Ja, maar hoe?' in Die Zeit verwijt publiciste Carolin Würfel de Duitse feministe dat ze is blijven hangen in het verleden: te dogmatisch, te elitair en meer gericht op theorie dan op de praktijk van het dagelijks leven.

Veel vaders zouden wel langer voor de kinderen willen zorgen dan de gesubsidieerde twee maanden, blijkt ook uit het onderzoek van Forsa en Emnid voor het blad Eltern. Ze zien daarvan af omdat het gezin niet zonder zijn salaris kan zolang zijn vrouw met haar werk zoveel minder verdient.

Ook zijn er steeds meer verhalen over moeders die zich door werkgevers onder druk gezet voelen om niet te lang verlof te nemen, of die bij terugkeer een positie krijgen waarin promotie maken uitgesloten is.

De herwaardering van het traditionele gezinsmodel zou dus in sommige gevallen ook een vlucht kunnen zijn uit een maatschappij die op twee vlakken hoge eisen stelt aan vrouwen: ze worden aangesproken op hun moederrol, en op de rol van geëmancipeerde vrouw die geacht wordt te werken en te willen werken maar het praktisch en financieel niet ziet te combineren. Ze moeten voldoen aan het traditionele vrouwbeeld én ze moeten werken. Vervolgens is er weinig overheidsbeleid dat deze combinatie in praktische en financiële zin ook mogelijk maakt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden