Hoe dichter bij de grens, hoe minder links

Interview electoraal geograaf Josse de Voogd

Electoraal geograaf Josse de Voogd kent Nederland op zijn duimpje. Hij legt verbanden tussen politiek, geschiedenis en geografie en maakt daarvan verrassende kaarten. Wat valt hem op in deze verkiezingsuitslag?

'De Partij van de Arbeid wint als het over economie gaat, en verliest bij cultuur' Beeld anp

'Wat je na de exit-poll om negen uur al snel zag, was dat links teveel zetels had gekregen. Dat is altijd zo. Ik heb vroeger voor GroenLinks de uitslagen bijgehouden en dan was het altijd hetzelfde: we gingen blij naar bed en stonden chagrijnig weer op, omdat het toch weer tegenviel. Ik zag woensdagnacht de eerste echte uitslagen van gemeenten binnenkomen. En het was duidelijk dat Jesse Klaver die zestien zetels van de polls nooit zou kunnen vasthouden. Het werden er veertien.

'De oorzaak is eerder technisch dan ideologisch: blijkbaar zijn de stembureaus niet goed verdeeld over het land. In 2010 leek het er heel lang op dat de gedoogcoalitie met de PVV onmogelijk was. Uit de uitslagen van de allerlaatste gemeente bleek dat ze toch een meerderheid hadden.

'Ditmaal leek het om de tweede plaats heel lang te gaan tussen het CDA en D66. Tot de uitslagen bekend werden van een hele strook gemeenten in Brabant. Toen nam de PVV het over. Heel opmerkelijk is ook de opkomst van Denk. In verschillende stembureaus in Amsterdam-West is Denk de grootste partij geworden. In de meeste gemeenten lijkt het erop dat de moslims massaal op Denk hebben gestemd. Ze zijn ook beter opgekomen dan gewoonlijk. Even leek Denk zelfs vier zetels te zullen halen. Die veronderstelling was gebaseerd op uitslagen in de Randstad. Ook dat zakte af toen Brabant binnenkwam.

Zes jaar geleden

'Ik vergelijk deze verkiezingen vooral met die van 2010. De uitslag van 2012 met Samsom die als een komeet opkwam, week teveel af. In 2010 lagen de partijen net als nu dichter bij elkaar. De VVD haalde 31 zetels, het CDA 21. De PVV heeft zich nu hersteld, maar haalde niet het resultaat van zes jaar terug. Wilders is opnieuw de grootste in Limburg, maar minder sterk. Wel krijgt hij nu meer aanhang in het noordoosten. In het Groningse Pekela en ook in Emmen is de PVV nu de grootste partij.

'De kaart van Nederland is nog nooit zo VVD-blauw geweest als nu. En dat ondanks fors verlies van de VVD. Dat komt doordat de rest van het peloton erachter blijft hangen. Er is geen grote tegenpartij. Nu zien we dat de VVD de grootste is geworden in heel atypische steden. Leeuwarden bijvoorbeeld, of Heerenveen. Of Enschede. Ronduit bizar voor dat soort ouderwetse arbeiderssteden.

'Op televisie zag je mooi hoe men geneigd is te onderschatten wat ik middenland noem. Eerst krijg je de uitslagen van elk waddeneiland en elk dorp. En dan ineens komen dan de cijfers van de grote steden door. Jammer voor Heemskerk en Etten-Leur, daar hoor je niks over. Toch zijn het die gemiddelde gemeenten die de uitslag bepalen. Daar wonen de meeste mensen. Het echte gemiddelde van Nederland woont grofweg langs de snelwegen A59 en A50, dat wil zeggen op de lijn van Zierikzee naar Oss en dan naar Zwolle in het Noorden.

'Eigenlijk valt het middenland uiteen in twee delen. De aanhang van de vermoedelijk nieuwe coalitie van VVD, CDA, D66 en ChristenUnie. En de populisten van SP, PVV en 50Plus. Je zou Forum voor Democratie van Thierry Baudet ook bij die laatste kunnen tellen. De nieuwe coalitie beheerst het welvarende, gezonde deel van Nederland. De Utrechtse heuvelrug, het Groene Hart. Eigenlijk alles ten oosten van de A4 die door Zuid-Holland loopt, tot Twente aan toe. De populisten domineren de randen. Met steden als Vlaardingen, Waalwijk en Almelo.

Culturele as

'De PvdA is in geen enkele gemeente meer de grootste. Gewoon weg. Dramatisch. Dat komt mede doordat deze verkiezingen niet over economie gingen maar over cultuur. Identiteit, migratie, vluchtelingen, volkslied. Normaal doen. Daar is geweldig over geklaagd in de stad. Maar zodra links zich meldt op de culturele as, zegt de rest van het land: wegwezen. Dat wordt sterker naarmate je dichter bij de grens komt. Het verlies van links wordt groter naar het oosten en zuiden toe.

'De verkiezingen van 2012, die van Samsom, gingen over economie. Dat was in reactie op een rechts kabinet. Toen was de winst van de PvdA in de grensstreek juist groter. In 2010 was het thema cultureel. De PVV kwam op en iedereen reageerde daarop. Cohen was PvdA-leider. Hij zocht de strijd met Wilders op. Dat leverde voor de PvdA winst op in Utrecht en Amsterdam, en verlies in de buitengewesten. Daar hebben ze minder met de multiculturele samenleving.

'Ik zag het gebeuren. En nu weer. Asscher heeft het precies als Cohen aangepakt. Ook hij zocht de strijd met Wilders. Begon over het veelkleurige voetbalteam van zijn zoontje. Maar in Tiel ziet de voetbalclub er anders uit, en in Simpelveld al helemaal. Links is eigenlijk drie keer GroenLinks geworden. Daar neemt men de PvdA ook permanent de maat, of ze wel op de goede linkse manier bezig zijn.

'Er is een patroon bij verkiezingen. Het gaat om en om, de ene keer over economie, de andere keer over cultuur. De Partij van de Arbeid wint als het over economie gaat, en verliest bij cultuur. Ze zien dat zelf niet. Voor elke stem erbij in het Westen, verliezen ze er twee in de provincie.'

Beeld de Volkskrant
Beeld de Volkskrant
Beeld de Volkskrant
Beeld de Volkskrant
Beeld de Volkskrant

Meer over de nasleep van de verkiezingen

Beter voorbereid dan ooit: zo wil GroenLinks nu eens zonder tumult de macht bereiken
De vraag komt onvermijdelijk op GroenLinks af, als grootste winnaar van de verkiezingen: kan de partij regeren? Het wordt een politieke ontmaagding, maar team-Klaver is voorbereid.

Is dit dan het begin van de groene politieke revolutie in Nederland?
'Vanavond heeft de groene politiek gewonnen', jubelde Marianne Thieme woensdagavond. Daarmee doelde ze niet alleen op het succes van haar eigen Partij voor de Dieren (van 2 naar mogelijk 5 zetels), ook andere partijen met duurzame ambities (D66, GroenLinks, ChristenUnie) deden het goed. Samen verdubbelden ze bijna hun zetelaantal. Staan we aan de vooravond van een groene politieke revolutie?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.