Hoe deze oud-militair - met oorlog in zijn bloed - zich ontpopt als Pentagonbaas

Wat kan de NAVO verwachten van de nieuwe Amerikaanse defensieminister? Trumps oud-generaal treft vandaag in Brussel zijn bondgenoten. Waarom vertrouwde Obama hem ook weer niet?

Eerbetoon Een afbeelding van Mattis als heilige, gemaakt door zijn fans op de Facebookpagina van de mariniers. Chaos waren de roepletters van zijn sign call ter identificatie bij radiocontact in zijn Irak-tijd. Hij draagt een handgranaat en een gevechtsmes. 'Mad dog' is een van zijn bijnamen.

Overal om ons heen zijn de muren bedekt met grote schermen, een en al kleur en beweging. Op een scherm met de kaart van de Perzische Golf wemelt het van gele stippen. Dat zijn olietankers en andere vaartuigen die vanuit de ruimte worden gevolgd door satellieten. Haarscherp is te zien hoe 13 duizend kilometer verderop schepen worden gelost op de kade van een Iraanse haven aan de Straat van Hormoez. Zouden ze daar mijnen inladen om de nauwe zeeweg te blokkeren, dan is dat een oorlogsdaad. 'De Iraniërs weten dat. Dat hebben we ze duidelijk gemaakt', zegt een begeleidend officier.

We zijn in de Operatiekamer van het Amerikaanse Central Command in Tampa, Florida. Vanuit dit hoofdkwartier zijn de invasies in Afghanistan en Irak geleid. Het is januari 2012. Het operatiecentrum, is een elektronische uitkijktoren die een groot deel van de aardbol bestrijkt. Er wordt onder meer op toegezien dat de Iraniërs niet de Straat van Hormoez afsluiten, en daarmee 's werelds belangrijkste olieroute. Wat houdt u uit de slaap 's nachts, vragen we de officier. Hij antwoordt: 'Iran, Iran, Iran.'

Wat we dan nog niet kunnen weten, is dat deze drie woorden vijf jaar later opnieuw zullen opduiken in de context van de Trump-revolutie. Wat ziet de nieuwe minister van Defensie als de drie grootste gevaren voor Amerika? Het antwoord: 'Iran, Iran, Iran.' Alles valt op zijn plek. De minister, oud-generaal James Mattis, was commandant van Centcom toen de officier bij de rondleiding ditzelfde versje opdreunde. Het was de mantra van zijn baas, de mantra van Mattis.

Pikant feit: Obama stuurde de generaal in 2013 met pensioen omdat de president bang was dat met hem het risico van een confrontatie met Iran te groot was. Nu, onder Trump, is diezelfde Mattis terug van weggeweest. De verschoppeling staat ineens aan het hoofd van de machtigste strijdkrachten die de wereld ooit heeft gekend. Hij is zelfs de enige die tussen Trump en het eventueel lanceren van kernwapens in staat.

Vandaag komt de minister naar Brussel voor een vergadering met zijn NAVO-collega's. Iedereen heeft dezelfde vraag. Wie is James Mattis?

De Iran-havik, die op zijn 19de marinier werd en in 2001 en 2003 marinierseenheden aanvoerde die als eerste Afghanistan en Irak binnentrokken. Hoe zal deze 66-jarige oud-militair met oorlog in zijn bloed zich ontpoppen als het politieke hoofd van het Pentagon? Staat de benoeming van een generaal die pas vier jaar geleden de krijgsmacht verliet, niet haaks op het principe dat het leger onder civiele controle moet staan?

Donald Trump met Jim MattisBeeld ap

Patton

Er is kritiek. Steeds worden dezelfde citaten van Mattis herhaald. Zoals: 'Wees beleefd, wees zakelijk, maar heb een plan om iedereen die je tegenkomt te doden.' Of: 'Je valt Afghanistan binnen, je hebt daar kerels die vijf jaar lang vrouwen hebben geslagen omdat ze geen sluier droegen. Dan schiet je ze met plezier neer.' Wat niet hielp, was dat Trump over de oud-generaal zei: 'Ze zeggen dat hij degene is die het dichtst bij George Patton komt en dat is hoog tijd ook.' Het stelde niet gerust. Generaal Patton was een ijzervreter die na het verslaan van nazi-Duitsland meteen had willen doorpakken tegen de Russen.

Zeker is dat Mattis een goed gevecht niet schuwt. Alom wordt hij geportretteerd als een officier die met zijn manschappen de loopgraven introk. Een echt lid van het korps mariniers, het enige Amerikaanse krijgsmachtonderdeel dat lijkt op een sekte, volgens Politico. Mattis' afkeer van Iran zou zijn oorsprong vinden in de zelfmoordaanslag die met Iraanse hulp in 1983 in Beiroet werd uitgevoerd en waarbij 220 Amerikaanse mariniers het leven lieten. Sindsdien zou het devies zijn: 'We'll get ' em'.

James MattisBeeld ap

'Het licht in de duisternis'

Maar ondanks zulke kanttekeningen kan Mattis op veel respect rekenen. Politico schreef dat velen hem zien als 'het licht in de duisternis'. Hij is anders dan Patton, lijkt het. Behalve een vechtjas is hij een fervent lezer met een bibliotheek van 6.000 boeken. Hij citeert net zo gemakkelijk de Chinese militair strateeg Sun Tzu als Shakespeare en de Bijbel. Op het slagveld placht hij een boekje bij zich te dragen met citaten van Marcus Aurelius, de Romeinse keizer, veldheer en filosoof. Hij heeft geen vrouw, geen kinderen, geen televisie, dus minder sores, minder afleiding en meer tijd om te lezen. Het leverde hem de bijnaam 'de Warrior Monk' op, de krijgersmonnik.

Wat het zwaarst bij hem weegt - zijn vechtersinstinct of intellectuele bagage - is moeilijk vast te stellen. In de meeste publicaties krijgt hij het voordeel van de twijfel. Een kenner van civiel-militaire relaties zegt dat Mattis heel goed begrijpt hoe belangrijk civiele controle over de strijdkrachten is in een democratie. Ook wordt erop gewezen dat hij zoveel brieven aan nabestaanden van gesneuvelden heeft geschreven. Steve Coll van The New Yorker, die in 2011 een tijdje meereisde met de generaal, acht het mogelijk dat Mattis een matigende invloed zal hebben op Trump. De Mattis die ik leerde kennen, schreef Coll in december, hecht sterk aan stabiliteit, staat pal achter de NAVO, is sentimenteel over het verdedigen van de Baltische staten en niet sentimenteel over het volgens hem oorlogszuchtige Rusland. En ondanks zijn zorgen over Iran is hij tegen het schrappen van het nucleaire akkoord dat Obama met Teheran sloot.

Het kabinet-Trump

Hoe ziet het kabinet-Trump er nu uit? Bekijk hier een overzicht van de huidige samenstelling.

Allemaal pluspunten voor de NAVO-ministers van Defensie. Zij worden dol van Trump, die veel tegenstrijdige signalen afgeeft in zijn woeste aanval op de status quo. De ene keer noemt hij de alliantie 'achterhaald', de andere keer zegt hij haar 'sterk te steunen'. De bondgenoten zoeken houvast in Mattis, procedureel de enige man die de opvliegerige president kan weerhouden een kernwapen in stelling te brengen. Elk geruststellend woord zal balsem voor de verontruste bondgenootschappelijke ziel zijn.

Zoals ooit Keltische hogepriesters in de darmen van geslachte dieren de toekomst probeerden te lezen, zo zullen de NAVO-ministers naar Mattis staren op zoek naar vingerwijzingen voor de toekomst. Wat hen betreft houdt hij zich aan een recent Pentagon-document waarin niet 'Iran, Iran, Iran' als grootste dreiging wordt aangemekt maar 'Rusland, Rusland, Rusland'.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden