Reconstructie Sociaaldemocraten zweden

Hoe de Zweedse Sociaal Democraten hun kiezers van zich vervreemdden

Bijna ongestoord konden de Sociaal Democraten Zweden na de Tweede Wereldoorlog over het land regeren. Maar als gevolg van de vluchtelingencrisis stevent de oude Zweedse machtspartij zondag af op haar slechtste verkiezingsresultaat in honderd jaar. Hoe kon dat gebeuren? Vier oorzaken.

Mensen lopen langs de verkiezingsposter van de Sociaal Democraten met daar op premier Stefan Löfven. De verkiezingen zullen 9 september plaats vinden. Foto AFP

1. Te lang vasthouden aan verouderd asielbeleid

Als hij eind 2014 net verkozen is als nieuwe premier van Zweden, zegt de leider van de Sociaal Democraten, Stefan Löfven op televisie: ‘Wij hebben een open samenleving voor mensen die vluchten.’

Zweden heeft de komende decennia veel arbeidskrachten nodig om de welvaartsstaat in stand te houden is Löfvens logica. Al die slimme artsen, advocaten en ingenieurs die dan met hun families uit Syrië vluchten, zijn daarom van harte welkom, luidt zijn boodschap. Door ze snel in samenleving te integreren via gratis taalcursussen en bijscholingstrajecten, zal dat met die immigratiestromen vast allemaal weg goed komen. Op een plein in Stockholm zal hij later in de geest van Angela Merkel zeggen: ‘Mijn Europa bouwt geen muren. Wij helpen als de nood hoog is.’

Lövfen klinkt zelfverzekerd, maar dat is hij allesbehalve. Met zijn uitspraak hoopt hij het dan al over migratie verdeelde land bij elkaar houden en te verenigen tegen de oprukkende Zweden Democraten. De rechts-populistische partij, sinds 2010 in het Zweedse parlement, voert fel campagne tegen de vluchtelingen die in dat jaar al naar Zweden komen en tegen het in hun ogen ‘naïeve’ humanitaire asielbeleid.

Hun boodschap luidt: er komen vooral laaggeschoolde gelukszoekers naar het land, die vervolgens in de gesegregeerde wijken rond Stockholm, Malmö en Gotenburg verdwijnen en een bedreiging vormen voor de welvaartsstaat. De Zweden Democraten zijn op dat moment de enige partij in Zweden die de asielpolitiek ter discussie stelt. Van een kleine 6 procent is de partij in vier jaar tijd naar bijna 13 procent van de zetels gegroeid.

De Sociaal Democraten kunnen in 2014 regering nummer 23 vormen van de dertig regeringen na de Tweede Wereldoorlog. Toch ze zijn alles behalve tevreden. Met 31 procent van de zetels zijn ze nog de grootste partij in Zweden, maar die verkiezingsuitslag geldt dan al als historisch laag voor een politieke partij die decennialang gewend is bij verkiezingen bijna de helft van alle stemmen weg te slepen. Sinds de jaren negentig zijn ze een deel van hun achterban aan kleinere partijen op links kwijtgeraakt. Maar nu vinden de Zweden Democraten in Löfven een nieuw politiek doelwit.

2. Een onverwachte draai naar rechts

Vanaf de zomer van 2015 is er in de Zweedse media, zoals overal in Europa,  steeds meer aandacht voor de vluchtelingen die in het zuiden van Zweden over de grens komen. Er ontstaat een beeld dat het Scandinavische land wordt overspoeld. Zweden is een gewilde bestemming voor de bootmigranten, omdat het een vriendelijker asielbeleid heeft dan andere Europese landen. Asielzoekers krijgen in Zweden dan nog vrijwel direct een permanente verblijfstatus en kunnen meteen hun familie laten overkomen. In 2015 zal Zweden bijna 163 duizend asielaanvragen krijgen. Zweden spant met die aantallen, in verhouding tot de bevolkingsgrootte, de kroon in Europa.

Als Lövfen in oktober door de Zweedse immigratiedienst met de voorlopige cijfers wordt geconfronteerd, dringt pas de ernst van de situatie goed door. Zweden heeft nog nooit zoveel vluchtelingen tegelijk opgenomen. De immigratiedienst laat hem weten de immigratiestroom nauwelijks aan te kunnen. Ook worstelen de gemeenten met het huisvesten van al die vluchtelingen. Er is in veel dorpen en kleinere steden ook zonder die vluchtelingen al een tekort aan woningen en scholen.

De moed zakt Löfven in de schoenen als hij in die dagen kijkt naar de opiniepeilingen. Zijn partij is in nog geen jaar tijd gezakt richting 25 procent van de stemmen. De Zweden Democraten zijn juist gestegen naar 20 procent. Iedere kans die ze krijgen in debatten, gebruiken ze om hem af te schilderen als een zwak leider. Wil hij zijn partij redden, dan moet hij iets doen. 

Lövfen gooit alle principes overboord die hij in de maanden ervoor verkondigde en maakt een radicale draai naar rechts. Zweden voert begin november grenscontroles in. Tevens volgt er later die maand de aankondiging van een tijdelijke wet van ruim drie jaar, die de rechten van asielzoekers drastisch inperkt. Vanaf dat moment worden tijdelijke verblijfsvergunningen de regel. Bovendien krijgen asielzoekers geen automatisch recht op familiehereniging.

De politieke wending van de socialisten leidt tot heftige discussie binnen de partij. Maar die discussies bekoelen als ze zien wat voor effect het besluit heeft. Mede dankzij de strengere asielwet daalt in de loop van het volgende jaar het aantal asielaanvragen tot ruim onder de 30 duizend. In 2017 zal dat aantal nog verder afnemen. Tegelijkertijd neemt de steun voor de Sociaal Democratische partij in de loop van 2016 en 2017 op haast miraculeuze wijze weer toe: in oktober van 2017 bereiken ze een hoogtepunt als Löfven kan rekenen op ruim 32 procent van de stemmen.

3. Dan toch weer een draai naar links

In de herfst van 2017 worden de Sociaal Democraten geconfronteerd met een politieke erfenis van 2015. Al weken bivakkeren Afghaanse jongeren in tentjes op straat in Stockholm. De Zweedse media portretteren hen als de asielzoekers die de dupe zijn van de nieuwe strenge asielregels.

Ze maken deel uit van een groep van ongeveer negenduizend alleenreizende minderjarige asielzoekers in Zweden. Zij hebben voor de inwerkingtreding van de nieuwe asielwet in 2015 hun asielaanvraag gedaan, maar wachten nog steeds op een definitieve afhandeling. Doordat velen van hen inmiddels ouder dan 18 jaar zijn geworden, dreigen ze beoordeeld te worden als volwassenen. Ze maken dan minder kans op een permanente verblijfsvergunning.

Coalitiegenoot de Milieupartij grijpt het lot van de Afghanen aan om zich te profileren als pro-vluchtelingenpartij. Het zit de groenen helemaal niet lekker dat ze in de crisismaanden van 2015 min of meer gedwongen werden om die tijdelijke asielwet te ondertekenen. De Milieupartij zet samen met één van de partijen op rechts - ook op rechts is er verdeeldheid over de hardere immigratielijn - de Sociaal Democraten onder druk. Dat werkt: eind november 2017 verleent de Zweedse regering een generaal pardon aan de alleenreizende minderjarigen.

Maar electoraal snijden de Sociaal Democraten zich hier in de vingers in aanloop naar de verkiezingscampagne, zegt Li Bennich-Björkman, politicoloog aan de Universiteit van Uppsala. ‘Ze gaven daarmee aan de kiezers tegenstrijdige signalen af. Kan Zweden straks na het aflopen van de tijdelijke asielwet nu van de socialisten een rechtser immigratiebeleid verwachten, of toch een linkser beleid? Dat is vanaf dat moment weer vaag.’

4. Klemgezet tussen links en rechts

De Zweden Democraten melken de vaagheid van de linkse regeringspartij helemaal uit als begin 2018 de politieke campagne voor de verkiezingen van start gaat. Ook de Gematigde Uniepartij, de rechts-liberale evenknie van de Sociaal Democraten, doen dat. Ze presenteren zich als de partijen waarvan de Zweed wél een onverbloemd rechtse asielpolitiek kan verwachten.

In de zomermaanden krijgen de Zweden beelden op televisie te zien van gemaskerde jongeren die auto’s in brand steken in de buitenwijken en jeugdbendes die elkaar beschieten op klaarlichte dag. In de discussie zijn de Sociaal Democraten de hoofdschuldige aan de ‘mislukte’ integratie in de gesegregeerde buitenwijken.

De neergang in de peilingen wordt versterkt door een aanval van links. De linkse partijen ruiken bloed als ze Löfven in de debatten zien worstelen met de immigratie. De zogeheten Linkse Partij, een in 1917 opgerichte voormalige communistische partij, beleeft een wederopstanding als ze zich als alternatief presenteert aan de linkse kiezers die zowel een klassiek Zweeds immigratiebeleid willen als een partij die opkomt voor de armen. ‘Wat de Sociaal Democraten ook door de Linkse Partij wordt aangerekend’, zegt Bennich-Björkman, ‘is dat zij het politieke beleid van voorgaande liberale regeringen niet hebben teruggedraaid.’

De Sociaal Democraten hebben delen van dat beleid wel willen terugdraaien, maar ze konden dat niet. Door de parlementaire versplintering zijn sinds 2010 in Zweden minderheidsregeringen de norm. De Sociaal Democraten moeten voor het verkrijgen van een meerderheid voor hun wetten dus onderhandelen met rechts. Hierdoor laat bijvoorbeeld de in 2014 beloofde bankenbelasting nog steeds op zich wachten.

Verbrande auto's in Gothenburg. Foto EPA

Ook op andere beloften wordt Löfven hard afgerekend. Hij had beloofd tegen 2020 de laagste werkloosheid te hebben van de Europese Unie. In plaats daarvan is Zweden in vier jaar op de ranglijst gezakt. De werkloosheid is in Zweden minder hard gedaald, mede doordat immigranten moeilijk aan het werk komen. Ook zijn er in ziekenhuizen, als gevolg van personeelstekorten, voor sommige behandelingen wachtlijsten van meer dan drie maanden ontstaan. Dit probleem hebben de Sociaal Democraten niet kunnen oplossen. 

Löfven doet in de zomer een laatste wanhopige poging iedereen te behagen. Om de onduidelijkheid naar de rechtse achterban weg te nemen zegt hij dat Zweden nooit meer terug zal keren naar het asielbeleid van voor 2015. De Sociaal Democraten zullen tevens meer geld investeren in het versterken van de politie en het harder aanpakken van bendes. De linkse achterban wil hij bij zich proberen te houden door nieuwe investeringen te beloven in de zorg en onderwijs en het zwaarder belasten van rijken.

Maar of het genoeg is? In sommige peilingen zijn de Sociaal Democraten gezakt tot onder de 25 procent. Er moet een wonder gebeuren willen ze daar vóór zondag nog van herstellen, zegt Bennich-Björkman. ‘Ze hebben hun eigen graf gegraven.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.