Hoe de zorgpremiepan binnen twee weken overkookte

VVD en PvdA zijn gezwicht: dit weekend worden alternatieven voor het omstreden zorgpremieplan doorgerekend, maandag besluiten de partijen over aanpassing van het regeerakkoord. Dat akkoord is nog geen twee weken oud. Hoe is het gekomen dat het nu al, nog voor het debat met de Kamer, wordt aangepast? Een terugblik.

Rutte ziet de bestuurders van zijn partij onder ogenBeeld ANP

Zondag 28 oktober
Aan het eind van de middag stuurt de woordvoering van de formatie een persbericht uit: 'Onderhandelingen over concept-regeerakkoord afgerond. Maandagochtend zullen de fractievoorzitters dit akkoord voorleggen aan hun fracties.' De onderhandelaars overvallen alles en iedereen. Sneller dan verwacht is het akkoord klaar.

Mede dankzij de radiostilte konden zes mannen in zes weken een akkoord in elkaar zetten. Gedurende die periode werd een selecte groep mensen wel geraadpleegd en geïnformeerd, maar het totale plaatje was alleen bekend bij informateurs Kamp en Bos, partijleiders Rutte en Samsom en secondanten Blok en Dijsselbloem.

Maandag 29 oktober
De fractieleden van VVD en PvdA hebben van 7.00 tot 9.00 uur de tijd om het akkoord te bekijken, daarna komen de fracties bijeen voor overleg met de partijleiders. Dit is de eerste keer dat de fractieleden het integrale akkoord onder ogen krijgen. In de weken daarvoor zijn slechts enkelingen op onderdelen geïnformeerd.

Beide fracties stemmen in met het akkoord. Vanwege de uitruil tussen VVD en PvdA kent het akkoord zowel winst als pijn voor beide partijen. De pijn is voor de fracties acceptabel in het licht van het totaalpakket. Bezuinigingen voor de VVD, nivellering voor de PvdA. Strengere migratieregels voor de VVD, kinderpardon voor de PvdA. Aanpassen hypotheekrenteaftrek voor de PvdA, lagere loonbelasting voor de VVD.

Om 16.00 uur presenteren Rutte en Samsom hun akkoord aan het land. 'Bruggen slaan' heet het. De partijleiders staan voor een grote poster van een brug om het motto te benadrukken. 'Het akkoord weerspiegelt de zoektocht naar het beste van twee werelden', zegt Samsom. 'De hoge inkomens leveren jaarlijks 0,6 procent koopkracht in, de lage inkomens gaan er 0,2 procent op vooruit', zegt Rutte. Volgens hem een 'grote concessie' van de VVD aan de PvdA. Die nivellering wordt vooral bereikt door de inkomensafhankelijke zorgpremie en het inkomensafhankelijke eigen risico. Rutte concludeert: 'Alles overziend ligt er een pakket dat evenwichtig is en herkenbaar voor VVD en PvdA.'

Dinsdag 30 oktober
Het land en de oppositiepartijen in de Tweede Kamer buigen zich over het regeerakkoord. Voor de volgende dag staat het politieke debat gepland met de informateurs. Een meerderheid van de partijen spreekt uit dat ze de gelegenheid wil aangrijpen om niet alleen de procedure van de formatie te bespreken, maar ook de inhoud van het akkoord.

In het journaal van 18.00 uur meldt de NOS dat op basis van eigen berekeningen blijkt dat een inkomen van 70.000 euro 482 euro per maand extra kwijt zal zijn door de inkomensafhankelijke zorgpremie.

Twee uur later zegt PvdA-leider Samsom in de jaarbeurshallen in Utrecht dat de sommen van de NOS niet kloppen. Hij is bij één van de drie extra ingeplande ledenbijeenkomsten om het akkoord met de VVD te verdedigen. Hij herhaalt de koopkrachtcijfers van plus 0,2 en min 0,6. De mediane effecten die blijken uit de doorrekening van het regeerakkoord door het CPB.

Woensdag 31 oktober
VVD-coryfee Hans Wiegel zet de toon als hij 's ochtends op Radio 1 de coalitie van VVD en PvdA 'nivellerender dan Den Uyl' noemt.

In een debat met de informateurs dat om 10.00 uur 's ochtends begint en om 19.00 uur 's avonds eindigt, distantieert de gehele oppositie zich van het zorgpremieplan van VVD en PvdA. Oppositieleiders Buma, Wilders, Roemer en Pechtold stellen dat het plan zal sneuvelen in de Eerste Kamer, waar de coalitiepartijen geen meerderheid hebben. Rutte en Samsom blijven de koopkrachtcijfers van het CPB herhalen. Rutte noemt het koopkrachtverlies van 0,6 procentpunt per jaar voor hogere inkomens 'acceptabel'. De sommen in de media zouden niet kloppen.

Aan het eind van de middag lekt een brief uit waarin VVD-fractieleider Blok de zorgen van leden probeert weg te nemen door de precieze effecten van de geplande inkomensafhankelijke zorgpremie uit te leggen. Uit de brief blijkt dat hoge inkomens er inderdaad honderden euro's per maand op achteruit gaan. De berekeningen van Blok benaderen die van de NOS: een inkomen van 70.000 euro gaat er niet 480 euro op achteruit, maar 240 euro in de maand. Voor tweeverdieners met allebei 70.000 euro is het gezamenlijke bedrag wel 480 euro.

De Kamer wijst VVD-leider Rutte aan als formateur. Tot aan de beëdiging van het nieuwe kabinet en het daaropvolgende debat over de regeringsverklaring zijn alle plenaire vergaderingen geännuleerd.

Donderdag 1 november
De Telegraaf opent met: 'Kampioen nivelleren Marx Rutte onder vuur'. De VVD-achterban roert zich in het hele land. Op woensdag schreven raadsleden uit het Brabantse Schijndel al een brief aan de Haagse VVD-fractie. Nu melden zich honderden boze leden bij lokale partij-afdelingen. De meeste fracties spelen de reacties door naar Den Haag en wachten vooralsnog af. Het wetenschappelijk bureau van de VVD noemt het akkoord 'alles behalve liberaal'.

In de tussentijd ontvangt formateur Rutte de kandidaatsbewindslieden. Het lijstje was al bekend. Hij heeft twee dagen nodig om ze allemaal te spreken en hun bevestiging te krijgen. Secondant Blok krijgt de nieuwe portefeuille Wonen en Rijksdienst. In zijn plaats wordt demissionair staatssecretaris van cultuur Halbe Zijlstra aangewezen als nieuwe fractievoorzitter.

De VVD-fractie grijpt de aanstelling van Zijlstra aan om de zorgen over de zorgpremieplannen te ventileren. Ruim vier uur praten de fractieleden over de voor de VVD pijnlijke punten in het akkoord. Voor de tweede keer schaart de fractie zich achter het akkoord. Achteraf probeert Zijlstra voor de camera's de achterban in het land te sussen: de zorgpremiemaatregel moet nog uitgewerkt worden, het zal daarbij gaan om 'maatwerk' en 'uitschieters' zullen worden voorkomen.

Vrijdag 2 november
De Telegraaf kopt: 'VVD in brand'.

De laatste kandidaatsbewindslieden melden zich bij formateur Rutte. PvdA-leider Samsom is al enkele dagen via Twitter het akkoord en de meest omstreden maatregelen aan het uitleggen. Hij stuurt tientallen tweets per uur. Tegelijkertijd gaat zijn toer door het land verder. Die avond staat de derde bijeenkomst met leden gepland, dit keer in Breda.

Ook Rutte moet de achterban 's avond onder ogen zien. Op het bestuurderscongres dat duurt van vrijdag tot zaterdag biedt hij zijn excuses aan voor de gebrekkige communicatie. 'Ik geloof niet dat deze week de tekstboeken in gaat als een schoolvoorbeeld van crisiscommunicatie', zegt hij. Er is volgens hem een 'soort orkaan' ontstaan van negatieve berichtgeving over de zorgpremiemaatregel. 'Het is ontzettend lastig om het beeld te keren.'

Tegelijkertijd doet VVD-fractievoorzitter Zijlstra een poging in het televisieprogramma Pauw en Witteman. Hij verdedigt de nivelleringsplannen tegenover Telegraaf-redacteur Paul Jansen, één van de grootste criticasters van het plan. Zijlstra herhaalt dat in de uitwerking gekeken zal worden naar uitschieters. Volgens Jansen hebben de onderhandelaars zich vergaloppeerd en zorgt de maatregel enkel voor narigheid. De pogingen van Rutte en Zijlstra doen de kritiek niet verstommen.

Zaterdag 3 november
PvdA-partijvoorzitter Hans Spekman zegt in het AD: 'Nivelleren is een feest.' De uitspraak is tegen het zere been van vele VVD'ers, van lokale bestuurders tot partijprominenten. De PvdA houdt ledencongres in Den Bosch. Samsom verdedigt voor de vierde keer in een week tegenover zijn partijleden het regeerakkoord. Op afzonderlijke onderdelen bestaan er zorgen bij de leden, desondanks geeft het congres bijna unaniem steun aan de plannen. Ook Samsom zegt dat bij de uitwerking van het zorgpremieplan naar uitschieters gekeken zal worden.

In een peiling van Maurice de Hond levert de VVD elf zetels in.

's Avonds zit PvdA-partijvoorzitter Spekman aan tafel in het televisieprogramma Nieuwsuur. Hij zegt dat hij zijn uitspraak niet deed om VVD'ers pijn te doen, maar dat hij 'oprecht' vindt dat een inkomen van twee keer modaal wat mag inleveren voor een bouwvakker of leraar.

Onderwijl ontmoeten de kandidaat-bewindslieden elkaar voor een constituerend beraad. Daarna vertrekken ze samen met de fractievoorzitters van VVD en PvdA naar het Catshuis voor een feestelijk diner. Formateur Rutte stuurt een brief naar de Kamer waarin hij meedeelt dat de beëdiging live zal worden uitgezonden, een staatsrechtelijke primeur.

Zondag 4 november
CDA-leider Buma zegt in het programma Buitenhof dat de zorgpremiemaatregel voor het CDA onbespreekbaar is. VVD en PvdA hoeven niet te rekenen op steun in de Eerste Kamer. 'De PvdA staat een nivelleringsfeestje te vieren, de VVD'ers gaan onder tafel zitten om te wachten tot het voorbij is en Nederland wil wel eens horen hoe wat er aan de hand is. En dat horen we niet', zegt hij.

VVD-prominent Wiegel zit bij Eva Jinek op Zondag en zegt daar dat het terugdraaien van de zorgpremieplannen 'onontkoombaar' is. Hij noemt het voorstel 'totaal onaanvaardbaar'. Over de opmerking van Spekman zegt Wiegel: 'Dat is olie op het vuur gooien. Alsof hij er plezier in heeft dat middengroepen enorm zwaar worden gepakt. Hij heeft zichzelf te kijk gezet.'

Maandag 5 november
De nieuwe bewindslieden worden beëdigd door de koningin. Ook dit gaat niet goed. De beëdiging van de ministers moet over omdat de NOS de eerste ceremonie, die vroeger begon dan gepland, had gemist. De koningin wil het liever niet nog een keer doen, ze vreest voor 'een toneelstukje', maar het gebeurt toch.

Een pakket aan documenten uit de formatie wordt naar de Kamer gestuurd. De oppositiepartijen blijven kritisch over de cijfers.

's Avonds presenteren de nieuwe bewindslieden zich aan het land bij een borrel op het ministerie van Algemene Zaken. De NOS interviewt alle bewindslieden. Minister Schippers van Volksgezondheid zegt dat ze bij de uitwerking van de zorgpremiemaatregel goed zal kijken naar de gevolgen voor mensen. Na de borrel vliegt premier Rutte naar Turkije voor een bezoek aan de Turkse premier Erdogan. Hij neemt zijn nieuwe minister van Buitenlandse Handel, Lilianne Ploumen, mee.

Dinsdag 6 november
De oppositiepartijen vragen het kabinet om nieuwe koopkrachtplaatjes. Ze willen niet in debat met de nieuwe regering zolang de berekeningen die aan de maatregel ten grondslag liggen, niet bij hen bekend zijn. Tegelijkertijd pleiten ze voor een doorrekening van het regeerakkoord door het onafhankelijke instituut Nibud. Inmiddels doen geruchten de ronde over koopkrachtverlies van tientallen procenten. Coalitiepartijen VVD en PvdA stemmen in. Het kabinet belooft de volgende dag een brief te sturen met aanvullende uitleg. De Kamer zegt op basis van de brief te zullen beslissen of ze het debat over de regeringsverklaring op donderdag wil houden, of wil wachten op de cijfers van het Nibud.

De VVD-fractie in de Eerste Kamer uit kritiek op de plannen. Volgens fractievoorzitter Hermans is de uitleg van Rutte en Samsom vooralsnog 'niet voldoende duidelijk'. Hij zegt het zorgpremieplan te zullen beoordelen als het helemaal is uitgewerkt.

Woensdag 7 november
Vicepremier en minister van Sociale Zaken Asscher stuurt een brief aan de tweede kamer met daarin de koopkrachtberekeningen van het kabinet. Uit de brief blijkt dat door het beleid van het vorige kabinet en de nieuwe plannen van VVD en PvdA een alleenverdiener met kinderen met een inkomen van twee keer modaal er ruim 6 procent aan koopkracht op achteruit gaat. Ruim boven de beloofde maximale 4 procent over de gehele kabinetsperiode.

De brief neemt geen zorgen weg, maar wakkert ze juist verder aan. 'Rampzalig', kopt De Telegraaf nu op internet boven een foto van het nieuwe kabinet op het bordes van paleis Huis ten Bosch. De oppositie neemt geen genoegen met de cijfers en wil het debat over de regeringsverklaring uitstellen totdat de cijfers van het Nibud er zijn. Het debat wordt verplaatst naar volgende week dinsdag.

Donderdag 8 november
Het CPB zwicht ook voor de roep uit de samenleving om opheldering. De rekenmeesters publiceren een toelichting bij de doorrekening van het regeerakkoord. Hierin staat dat tweeverdieners met allebei twee keer modaal jaarlijks maximaal 6500 euro extra kwijt zijn. Ook dit rapport brengt geen rust.

's Avonds hebben VVD en PvdA spoedoverleg. Achteraf doen de fractievoorzitters van beide partijen geen mededelingen.

Vrijdag 9 november
Bronnen zeggen tegen de NOS dat VVD en PvdA hun zorgpremieplannen zullen aanpassen.

De hele dag spreken het kabinet en de fracties van de partijen over het omstreden plan. De inkomensafhankelijke zorgpremie zoals die in het regeerakkoord is afgesproken is niet langer houdbaar. Om 15.00 uur meldt PvdA-leider Samsom dat er naar alternatieven wordt gekeken. Meerdere opties zullen in het weekend worden doorgerekend. Op maandag worden knopen doorgehakt, nog voordat het kabinet in debat gaat met de Kamer.

Nog geen twee weken na de presentatie van het akkoord gaan VVD en PvdA terug naar de onderhandelingstafel. De kaders van het akkoord blijven overeind: nivelleren en 16 miljard bezuinigen. Als PvdA zich schikt, zal VVD ruimhartig over de brug moeten komen op andere terreinen.

Het vuurtje onder de zorgpremiepan laaide op toen op de dag na de presentatie van het regeerakkoord het land en de media zelf begonnen te rekenen. Sussende woorden van Rutte en Samsom hebben het niet kunnen doven. Gevoed door de zorgen in het land wakkerde het alleen maar verder aan. Een week geleden zei Rutte al tegen zijn eigen achterban dat het heel lastig was om het beeld te keren. Het is niet gelukt. De zorgpremiepan is overgekookt, maandag zal moeten blijken of het alternatief goed genoeg is om de gemoederen eindelijk te bedaren.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden