Hoe de zaak tegen coffeeshop Checkpoint een bizarre kant van het gedoogbeleid laat zien

Vier vragen

De eigenaar van coffeeshop Checkpoint in Terneuzen leidde een criminele organisatie, maar krijgt geen straf, bepaalde de rechter dinsdag. Hoe kan dat?

Coffeeshop Checkpoint in 2009. Foto anp

Wat was Checkpoint ook alweer?

Het was verreweg de grootste coffeeshop van Nederland, met vijf verkoopbalies, 90 werknemers en gemiddeld 2.900 klanten per dag die voor het overgrote deel uit België en Frankrijk kwamen. Op topdagen in het weekend trok de moderne grand café-achtige coffeeshop aan de Scheldeboulevard in Terneuzen zelfs wel 5.000 klanten.

De gemeente Terneuzen faciliteerde en stimuleerde het bedrijf. In het stadje wezen wegwijzers naar de coffeeshop. Naast de wietwinkel lag een ruime parkeerplaats, met betaald parkeren. De coffeeshop van de oude hippie Meddie Willemsen, inmiddels 66, was transparant en open over zijn boekhouding. Zo werd in 2006 een winst van ruim 10 miljoen euro op een omzet van 26 miljoen euro geboekt.

Checkpoint verkocht 10 tot 12 kilogram cannabis per dag aan zijn duizenden klanten. Volgens het Nederlandse gedoogbeleid mag een coffeeshop echter slechts een halve kilo op voorraad hebben. Daar wringt de schoen. Gemeente en Openbaar Ministerie wisten al jaren dat de coffeeshop zo groot was geworden dat feitelijk niet aan dat criterium kon worden voldaan.

Pas in 2007 en 2008 deed de politie invallen, waarbij respectievelijk 96 kilogram en 130 kilogram aan softdrugs in en buiten de coffeeshop (op meerdere adressen in Terneuzen) werden gevonden. In 2009 werd de coffeeshop definitief gesloten wegens overtreding van de gedoogregels.

Waarom duurt de juridische procedure tegen Checkpoint al bijna tien jaar?

Het was voor het eerst dat het OM een coffeeshop vervolgde als criminele organisatie. De gedachte daarachter was: als een coffeeshop zo groot is geworden, dan moet het wel zaken doen met zware criminelen om aan zulke grote hoeveelheden wiet te komen. Het idee achter het gedoogbeleid uit de jaren zeventig dat coffeeshops hun cannabis van kleine telers betrekken, was volkomen achterhaald. Het ingrijpen van politie en justitie paste ook in het verscherpte, repressieve overheidsbeleid tegen coffeeshops.

In Middelburg was bovendien Jo Valente neergestreken als officier van justitie, de bekende crimefighter uit Amsterdam. Hij verbaasde zich over de enorme omvang van de coffeeshop en de nauwe samenwerking met de gemeente. Checkpoint steunde gemeenteprojecten. Meddie Willemsen financierde ook een lokale skihal.

In 2010 werd Checkpoint, zijn eigenaar en meerdere medewerkers door de Middelburgse rechtbank veroordeeld wegens deelname aan een criminele organisatie. Het Hof in Den Haag haalde echter een streep door dat vonnis en verklaarde het OM niet-ontvankelijk, want het waren gemeente en OM zelf geweest die Checkpoint zo groot hadden laten worden. De Hoge Raad vernietigde dat vonnis als onvoldoende gemotiveerd, en verwees de zaak door naar het gerechtshof in Amsterdam. Vervolgens herhaalde de reeks zich: Hof Amsterdam vond OM niet-ontvankelijk, Hoge Raad vond uitspraak onvoldoende onderbouwd. Dus was het deze maand de beurt aan het Hof in Den Bosch.

Waarom zegt het Hof in Den Bosch: wel schuldig, geen straf?

In tegenstelling tot de collega's in Den Haag en Amsterdam vinden deze rechters wel dat het OM de coffeeshop mag vervolgen. Maar ze zijn ook bijzonder kritisch over het huidige 'tegenstrijdige' gedoogbeleid: een coffeeshop móet wel strafbare feiten plegen om zijn wiet in te kopen. 'Zolang de wetgever in gebreke blijft om de 'achterdeur' te reguleren, dient de rechter een inhoudelijke beslissing te nemen', aldus het Hof dinsdag.

Een coffeeshop is per definitie een organisatie die strafbare feiten pleegt, namelijk de handel in softdrugs. Alleen als het bedrijf zich houdt aan de gedoogcriteria, valt de strafbaarheid weg. Doet hij dat niet, dan is het bedrijf dus weer strafbaar en is sprake van 'een criminele organisatie', ook al doet dat juridisch etiket 'wat vreemd aan', aldus het Hof, voor een onderneming die jarenlang door het lokaal bestuur werd gedoogd, netjes belastingen betaalde en aan de geldende arbeidsrechtelijke voorwaarden voldeed.

Het Hof noemt de aangetroffen wietvoorraden van 96 en 130 kilo 'niet onredelijk of extreem': 'Het betrof telkens een voorraad van hooguit twee weken.'

Verder laat het Hof meewegen dat de lange juridische procedure een enorme impact op het leven van de verdachte heeft. De coffeeshop is gesloten, hij heeft ook geen inkomsten meer uit de door hem gefinancierde skihal, hij geniet een AOW-uitkering en helpt zijn zoon die het café in het pand van Checkpoint runt. Daarom acht het Hof het passend geen straf op te leggen.

Hoe gaat dit nu verder?

Partijen kunnen opnieuw in cassatie gaan bij de Hoge Raad. Het OM is tevreden met het vonnis. De verdediging is blij dat het Hof geen straf heeft opgelegd, maar niet tevreden met de schuldigverklaring. Advocaat André Beckers zegt nog na te denken over cassatie, maar sluit niet uit dat de slepende rechtsgang niet verder wordt voortgezet. Maar ook zonder cassatie zal het boek nog niet helemaal worden gesloten: tegen de coffeeshopeigenaar loopt nog een ontnemingsvordering van ruim 8 miljoen euro.

Meer over