Hoe de vrijwilliger steeds professioneler wordt

Het aantal vrijwilligers ligt in Nederland hoog en blijft al decennia vrijwel gelijk. Maar ze 'professionaliseren' wel: diensten worden steeds vaker afgekocht. Tegelijk doet de overheid een groter beroep op de burger.

Beeld Marcel van den Bergh

Nederland is een vrijwilligersland...

Nederland is een vrijwilligersland bij uitstek. Al generaties lang. Ruim een kwart van de bevolking doet ten minste een uur per week iets 'voor de gemeenschap'. Alleen in de Scandinavische landen, in de VS en in Canada worden deze cijfers geëvenaard.

Tegelijkertijd wordt al generaties gevreesd dat de vrijwilligers het aanstonds laten afweten. Zo deden cultuurpessimisten er in 1928 in de Stichtsche Courant hun beklag over dat de leden van voetbalclubs nog te beroerd waren om na de wedstrijd de cornervlaggen mee te nemen naar de kleedkamer. Jan-Willem van der Roest, werkzaam bij het Mulier Instituut voor sociaalwetenschappelijk Sportonderzoek stuitte op deze casus tijdens zijn promotieonderzoek. En nu, bijna honderd jaar later, wordt op vergelijkbare wijze gemopperd over de aflatende ijver van de leden van sportverenigingen.

Van der Roest, zelf lid van een voetbalclub in Baarn, kan zich daar uit eigen waarneming wel iets bij voorstellen. 'Je ziet dat sommige ouders beduidend meer zijn begaan met de verrichtingen van hun kind op het veld dan met de club.' Om daarmee nou te zeggen dat Nederland als land van vrijwilligers op z'n laatste benen loopt? Nee. Het aantal vrijwilligers blijft al decennia redelijk op peil, zij het dat Van der Roest de laatste twee jaar een kleine knik naar beneden in het aanbod meent waar te nemen.

...maar de vrijwilliger verandert...

De vrijwilligers van nu zijn uit een ander hout gesneden dan vroeger, toen ze vaak voor langere tijd op vaste dagen in de week voor een keur van hand-en-spandiensten beschikbaar waren. Van der Roest: 'Nu kun je ze niet meer voor structurele taken inroosteren. Wel voor specifieke taken op specifieke momenten.' Zo belegt zijn voetbalclub in Baarn vrijwilligersdagen, bestemd voor de schoonmaak van het terrein of het opknappen van het clubhuis.

Daarnaast kopen leden hun diensten achter de bar of als scheidsrechter steeds vaker af. Daarmee wordt, meent Van der Roest, niet de bijl aan de wortels van het vrijwilligerswezen gelegd. 'Daar moeten we niet spastisch over doen. Met het bescheiden bedrag waarmee een matig gemotiveerde vader zich vrijkoopt als scheidsrechter of barman, kunnen we coachbare junioren inhuren. Die zijn vaak heel blij met zo'n vakkenvulvergoeding. Je kunt er een teloorgang in zien van het vrijwilligerswerk, maar ik zie er een vorm van professionalisering in.'

...en de druk op vrijwilligers neemt toe

Paul Dekker, onderzoeker bij het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP), heeft daar zijn twijfels bij. 'Als zo veel werk voor een vereniging tegen betaling wordt gedaan, vraag ik mij af of je nog van vrijwilligerswerk kunt spreken. Temeer omdat vrijwilligerswerk steeds vaker onder druk wordt verricht. Dat wil zeggen: je kunt je er niet zonder meer aan onttrekken.'

Dekker voegt daaraan toe dat vrijwilligers altijd aan een zekere druk hebben blootgestaan. 'Toen onze samenleving nog was doordesemd van protestants plichtbesef, was dat echter vooral sociale druk. Momenteel wordt vooral formele druk op vrijwilligers uitgeoefend.'

Die druk gaat niet alleen uit van een vereniging waarvan iemand lid is, maar ook toenemend van de overheid, die een beroep doet op burgers waar zij zelf een terugtrekkende beweging maakt. Burgers worden geacht een bijdrage te leveren aan het draaiende houden van de plaatselijke bibliotheek of het zwembad - op straffe van de verdwijning van deze voorzieningen.

Bovenal wordt een beroep op hen gedaan als mantelzorger. Van der Roest vreest dat de recente knik in de beschikbaarheid van vrijwilligers daarmee samenhangt. 'Mantelzorg is voor het verenigingsleven een grotere bedreiging dan welke andere ontwikkeling ook.'

Dat is ook de overtuiging van Mark Molenaar, woordvoerder bij de Vereniging Nederlandse Organisaties Vrijwilligerswerk (NOV). 'Steeds meer partijen vissen in dezelfde vijver, en de inzet van vrijwilligers in de zorg is tot beleid verheven. Het laat zich raden welke gevolgen dit op termijn zal hebben voor de beschikbaarheid van vrijwilligers voor verenigingen.'

Vrijwilligerswerk is steeds vaker verplicht op de sportclub

Een voetbalclub uit Bladel ligt onder vuur voor het schorsen van vier leden die te weinig lootjes verkochten. Maar veel sport-clubs hebben een strikt vrijwilligersbeleid.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden