Vijf vragenVluchtelingenkamp Moria

Hoe de vluchtelingen van Moria bekneld raakten tussen internationale belangen

Het kamp na de verwoestende brand.Beeld Reuters

Dertienduizend vluchtelingen staan letterlijk op straat nadat dinsdagnacht op het Griekse eiland Lesbos kamp Moria, het grootste en meest miserabele vluchtelingenkamp in Europa, in vlammen opging. Wat is de achtergrond van dit overvolle kamp?

Hoe kon dit immense kamp ontstaan?

In 2015 werden de Griekse eilanden Lesbos, Samos, Chios, Leros en Kos overvallen door een stroom van – vooral Syrische – vluchtelingen uit Turkije. Op het hoogtepunt bereikten wel 10 duizend vluchtelingen per dag in wankele rubberen bootjes de Griekse stranden. Omdat het Griekse douane- en asielsysteem hierop niet was berekend, konden vluchtelingen toen nog direct doorreizen naar het noorden van Europa, vooral Duitsland en Zweden. Om een eind te maken aan de nieuwe vluchtroute sloten de Balkanlanden in een kettingreactie hun grenzen en kwamen de vluchtelingen eind van dat jaar niet langer de Griekse grens over.

De EU sloot in maart 2016 een deal met Turkije om de vluchtelingen tegen te houden. In ruil daarvoor zou Turkije 6 miljard euro krijgen voor de opvang van Syrische vluchtelingen en zou de EU evenveel ‘erkende’ oorlogsvluchtelingen uit Turkije ophalen als zij vanuit de Griekse eilanden zouden terugsturen. Moria moest gaan fungeren als een ‘hotspot’, waar bepaald zou worden of asielzoekers recht hadden om te blijven of niet. Tot die beslissing was genomen mocht niemand het eiland meer verlaten en zo kon het kamp steeds verder uitdijen. Op het hoogtepunt, voor corona, zaten in Moria bijna 20 duizend vluchtelingen, terwijl er plek is voor nog geen 3.000 mensen.

Een serie branden heeft vluchtelingenkamp Moria op het Griekse eiland Lesbos woensdagochtend vrijwel volledig in de as gelegd. ‘Ons team zag het vuur de hele nacht om zich heen grijpen’, aldus Marco Sandrone, teamleider van Artsen zonder Grenzen op Lesbos. ‘Alles stond in brand en we zagen een exodus aan mensen die richtingloos uit de vlammenzee vluchtten.’

Waarom heeft Turkije de vluchtelingen niet tegengehouden?

Turkije hield zich aanvankelijk wel aan de afspraak maar kon niet verhinderen dat vluchtelingen, en inmiddels ook ‘economische migranten’ uit andere ‘veilige landen’ zoals Bangladesh en Marokko soms toch met hulp van smokkelaars de eilanden wisten te bereiken. In 2018 kwam de stroom vluchtelingen weer goed op gang toen de relatie tussen de EU en Turkije verslechterde. Turkije vond dat de EU te weinig hulp bood en was ook verbolgen over de Europese kritiek op vermeende Turkse mensenrechtenschendingen na de mislukte staatsgreep in 2017. Ook nu is de relatie tussen beide landen slecht omdat de EU Griekenland steunt in zijn territoriale claim op de Middellandse Zee waar zich lucratieve gasvelden bevinden. Turkije dreigt wederom de grens open te zetten.

Waarom helpt de EU Griekenland niet met de opvang van vluchtelingen?

De EU heeft heel lang vergeefs gehoopt dat de zogeheten hotspot op de eilanden zou gaan werken en afgewezen asielzoekers direct terug naar Turkije konden worden gestuurd. Hiervan is in praktijk niets terechtgekomen omdat de asielprocedures hopeloos traag waren. Griekenland moest het asielsysteem in 2015 vanuit het niets opbouwen. De asielprocedures kunnen wel drie jaar duren vanwege lange wachttijden en bezwaarprocedures. Vluchtelingen moeten tijdens die procedure in het kamp blijven, terwijl ondertussen steeds nieuwe migranten en vluchtelingen arriveren.

De Europese Commissie had aanvankelijk een plan om 160 duizend erkende vluchtelingen te herverdelen vanuit Griekenland en Italië om die landen te ontlasten. Deze zogeheten relocatie verliep uiterst traag en hield de toestroom van nieuwe vluchtelingen bij lange na niet bij. Het plan strandde in 2017 definitief door verzet van een aantal Oost-Europese landen onder aanvoering van Hongarije, dat helemaal geen islamitische migranten in zijn land wil. Ook in andere landen nam de animo om Griekenland te helpen af naarmate het rechts-populisme meer in zwang raakte en de vreemdelingenangst toenam. 

 Sindsdien komt er alleen nog financiële steun uit Brussel. Griekenland zit inmiddels met ruim 100 duizend asielzoekers opgezadeld die in overvolle containerkampen leven en steeds vaker op straat belanden. 

Beeld Reuters

Wat doet Griekenland zelf om de problemen op te lossen?

De rechts-conservatieve regering van Kyriakos Mitsotakis, die vorig jaar is aangetreden, vond dat de vorige socialistische regering van Syriza-leider Alexis Tsipras er een puinhoop van had gemaakt en beloofde schoon schip te maken. De juridische asielcapaciteit werd uitgebreid en de beroepsmogelijkheden danig ingeperkt tot woede van mensenrechtenorganisaties. Ook wilde de regering nieuwe verbeterde, maar gesloten opvangkampen bouwen. Dit stuitte eveneens op bezwaren van mensenrechtenorganisaties en van Grieken zelf. Vooral de eilandbewoners willen dat de migranten helemaal van hun eiland verdwijnen.

Uiteindelijk loopt deze Griekse regering aan tegen dezelfde problemen als in de jaren hiervoor: de vluchtelingen en migranten blijven maar komen vanuit Turkije terwijl niemand Griekenland verlaat. Door de economische malaise, waarin Griekenland nog steeds verkeert sinds de financiële crisis van 2008, is er voor asielzoekers geen werk en zijn sociale voorzieningen bij lange na niet toereikend om ook nog eens niet-Grieken te helpen. 

Waarom neemt Nederland geen vluchtelingen op uit Lesbos?

Nederland is net als veel andere Europese landen doodsbang voor precedentwerking en de reacties in eigen land. Vooral economische migranten mogen niet het idee hebben dat ze beloond worden met een status als ze zich hier illegaal in Europa melden. Die indruk zou gewekt kunnen worden wanneer ze nu van de eilanden worden gehaald. Door de kampen sober en afschrikwekkend te houden zouden nieuwe migranten en vluchtelingen wel wegblijven, zo is het idee. Ook hecht Nederland sterk aan het idee van ‘opvang in de regio‘, en beschouwt het Turkije als veilig land, zo is de redenering.

In de Tweede Kamer is geen meerderheid om uit humanitaire overwegingen migranten op te nemen. Tot nog toe gaat de regering daarom niet in op herhaalde oproepen van hulporganisaties, de burgemeesters van grote steden en recent ook de kerken, om in elk geval 500 alleenreizende minderjarige asielzoekers op te nemen.

Meer over Moria

De Griekse visser Stratis Valamios werd in 2016 genomineerd voor de Nobelprijs voor de Vrede, vanwege het redden van bootvluchtelingen. Nu demonstreert de visser op Lesbos samen met andere bewoners tegen de aanwezigheid van tienduizenden vluchtelingen en migranten. ‘Wij willen ons eiland terug.’

Waarom helpen jullie ons niet? Op haar vluchtelingenreportages voor de Volkskrant kreeg verslaggever Carlijne Vos de vraag keer op keer. Langzaam zag ze de hoop plaatsmaken voor wanhoop en deceptie. Het enige wat ze kan doen: doorschrijven.

De Griekse kampen zijn een schandvlek op het rijkste en best ontwikkelde continent van de wereld, schrijft Volkskrant-columnist Sheila Sitalsing.

Zeker tweehonderd vluchtelingen met een verhoogd risico op covid-19 zaten voor de brand vast in kamp Moria. Daar konden ze niet worden beschermd tegen het virus.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden