Hoe de verlosser van de Acholi zich ontpopte als beul

In Palaro, Noord-Oeganda, kijken ze niet op van belangstelling. Dit is immers de geboorteplaats van Joseph Kony, die met zijn Leger van de Heer zijn eigen volk terroriseerde.

eet je dat Joseph Kony hier een week of twee geleden nog is geweest? Gewoon, in zijn eigen geboorteplaats, voor een bijeenkomst met de dorpsoudsten. Zo doet-ie dat; hij sluipt naar binnen. En niemand hier die er de buitenwacht iets over zal zeggen. Daar zijn we heel sterk in. We kennen een cultuur van geheimhouding.'

Okay dan - het is enkel een gerucht. Billy Oketch (29) hoorde het ergens van mensen uit zijn buurt. En nee, het zal ook wel niet waar zijn. Maar toch, nu we de plek naderen waar de rebel en moordenaar Kony het levenslicht zag, neemt de opwinding van Oketch bezit. Hij komt tenslotte uit dezelfde omgeving. Het verhaal van Kony is ook een beetje zijn verhaal.

We rijden over de roodbruine wegen in het noorden van Oeganda. Dit is het schaars bewoonde niets. Weinig mensen, op enkele waterdragende vrouwen, van niets naar nergens rennende kinderen, en wat dronken kerels na. In de groene velden, tussen de magere boompjes en een enkele palm, is de schroeiende hitte voelbaar van vlammen, van akkers die worden afgefakkeld.

Maar er wonen in elk geval weer mensen. Een jaar of zes geleden nog maar waren dit de killing fields voor Joseph Kony en zijn Verzetsleger van de Heer (LRA). Hier was het Acholi-volk, waar Kony zelf vandaan komt, het slachtoffer van de ontvoeringen van kinderen, en het uitmoorden en platbranden van hele nederzettingen. Bijna twee miljoen mensen raakten door het LRA in eigen land ontheemd.

De restanten van hun 'IDP'-kampen zijn langs de weg naar het geboortedorp van Kony ook te zien. Hier woonden jarenlang de mensen die hun zonen als kindsoldaten ontvoerd hadden zien worden en die wisten dat hun dochters als seksslavinnen voor de manschappen van het 'christelijke' Leger van de Heer moesten dienen. Onschuldige levens werden hier verwoest, ook de levens van hen die nog net in leven wisten te blijven.

Hoe kwam Kony, een mogelijk in 1961 in het dorp Palaro geboren man, iemand die ooit misdienaar zou zijn geweest in de katholieke kerk, en van wie zijn dorpsgenoten zich herinneren dat hij graag en niet onaardig danste - hoe kwam die Joseph Kony ertoe een rebellenclub te gaan leiden, zich in te zetten voor 'de naleving van de Tien Geboden', maar in plaats van een heilsboodschap te brengen juist zijn volksgenoten wist te terroriseren?

'De Acholi hebben zich in Oeganda altijd achtergesteld gevoeld', zegt Billy Oketch. 'Eerst hadden we hier rebellenleidster Alice Lakwena, de vrouw van het heilige water (waardoor haar strijders ongevoelig zouden zijn voor kogels -red.). Zij werd verdreven. Toen stond er een knaap op, Joseph Kony, die eerst alleen maar een kapmes en een granaat uit zijn handen liet vallen. Toen wisten we: er is een nieuwe leider opgestaan.'

Dat de Acholi zich terecht achtergesteld voelden, daarover is inmiddels vrijwel iedereen het wel eens. Ook voor de huidige president, Yoweri Museveni, die meer dan een kwart eeuw geleden een dictator verdreef en daarna langzaam maar zeker zelf is afgegleden naar corrupte alleenheerschappij, golden lange tijd de Noorderlingen als de natuurlijke vijand. Voor hun verdediging was dus iemand nodig. De laagopgeleide Kony stapte in een gat.

Het verhaal van Kony, de man die begon als verlosser, al is het een zelfverklaarde, en die eindigde als een beul in Afrika, is even schimmig als occult. Alsof alleen Acholi op het platteland van Noord-Oeganda het enigszins kunnen begrijpen. Tegelijkertijd is hij, dankzij een internetvideo van jonge Amerikanen vele duizenden kilometers verderop, een virtuele wereldster geworden. Alleen in zijn eigen omgeving heeft nog niemand de film gezien: de meeste gehuchten in Noord-Oeganda hebben geen elektriciteit.

'Om hem als leider te eren', gaat Oketch verder, 'werden tal van dieren geslacht. Kippen, geiten, koeien - alleen varkens niet. Zowel mannelijke als vrouwelijke dieren. Alle vlees werd in twee grote kookpotten gestopt. Het voedsel dat zo werd bereid, werd uitgelepeld en als een teken van het kruis op zijn voorhoofd gesmeerd. Het teken van de leider.'

Toen nog heette Kony voor zijn eigen volk te strijden. Maar dat werd anders na de eerste tegenaanval van het Oegandese regeringsleger, dat bij sommige Acholi ook op sympathie leek te kunnen rekenen. De gram van Kony was gewekt, zeggen de mensen hier; daarna begon zijn gruwelijke afrekening met zijn eigen volk.

Tot het Internationaal Strafhof met een arrestatiebevel kwam en hij vluchtte naar de grensstreek van Zuid-Soedan, Congo en de Centraal-Afrikaanse Republiek, waar hij tot op heden verblijft.

In zijn geboortedorp - een gebied van planters en herders, met veel weiden tot aan achter de heuvels, maar slechts weinig inwoners - staat nog altijd het katholieke kerkje waar Kony vroom naast het witte altaar zou hebben gestaan. 'Onzin', zeggen twee catechisten in koor. 'Onze kerk kent niet eens een eigen vaste priester. De jonge Kony kwam hier om te bidden, net als anderen. Het was maar een gewone jongen, net als de rest.'

Het schooltje waar Kony zijn lagere opleiding volgde, is aan de tand des tijds bezweken. Alleen een deel van de buitenmuren staat nog overeind. Inmiddels is een nieuw, behoorlijk fraai gebouw opgetrokken. Met dank ook aan internationale hulporganisaties, die zich voor het lot van de mensen in Noord-Oeganda inzetten, ook al toen president Museveni daar nog geen oog voor wenste te hebben en hij meer belangstelling kende voor de financiële winst die hij en zijn topofficieren uit een almaar groeiende krijgsmacht wisten te halen.

In Palaro wordt niet erg vreemd opgekeken van een blanke bezoeker. Behalve hulporganisaties kwam hier vroeger ook de internationale pers nog wel eens langs. Maar nu dacht men eigenlijk dat het wel zo'n beetje uit zou zijn met de belangstelling. Kony heeft Noord-Oeganda verlaten, de oorspronkelijke bewoners zijn stug en stil begonnen met de wederopbouw van hun eigen, eenvoudige, maar daarom niet minder belangrijke leven.

Zoals Juliano Obwona. Hij is 55 en groeide met Joseph Kony op. Sinds 1989 heeft hij hem niet meer gezien. Ook Obwona heeft gehoord - enkel gehoord - over de internetcampagne 'Kony 2012', die eist dat Kony gevangen wordt genomen en voor de rechter wordt gebracht.

Voor de mensen in Palaro kan het niet anders dan een wat abstracte actie zijn. Maar toch: een prima idee, meent Obwona. 'We hebben hem de kans gegeven om zich met ons tijdens de vredesonderhandelingen te verzoenen. Hij heeft het niet zo gewild. We hebben genoeg over die verhalen van hem en zijn Heilige Geest. Hij mag het gevang in.'

Bijzondere woorden, voor iemand die bijna een verwante is van Kony. In Noord-Oeganda is mato oput- een traditioneel verzoeningsritueel - doorgaans gebruikelijker. Maar niet meer voor Kony. 'Stel je voor', zegt een van de dorpelingen. 'Dan moet hij het bittere sap van het oput-fruit drinken, vermengd met bloed. Om te bewijzen dat hij nooit meer iets zal misdoen. Die tijd is voor hem voorbij.'

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden