Hoe de 'veermannen' van Agadez zonder werk kwamen te zitten met slechts een EU-fooitje ter compensatie

Tot vorig jaar was mensensmokkel in Niger legaal. De 'veermannen' van Agadez betaalden zelfs belasting. Nu zijn ze werkloos en van de beloofde EU-miljoenen zien ze niets.

Beeld Sven Torfinn

Bachir Amma (38) wist niet wat hem overkwam toen zijn pick-up met migranten vorig jaar september voor het eerst werd tegengehouden bij het checkpoint buiten Agadez. 'Ik dacht dat het een grap was, dat de agenten meer smeergeld wilden. Maar nee, de volgende week gebeurde het weer en de week erna ook. Begin dit jaar heb ik het voor gezien gehouden.'

Amma, een potige ondernemer die zich op krukken voortbeweegt vanwege een handicap, verdiende jarenlang goudgeld aan het vervoer van Afrikaanse migranten naar Libië en vandaar naar Europa. Maar nu Niger onder druk van de Europese Unie mensensmokkel strafbaar heeft gesteld, is de lol eraf. Honderden handelaren zoals hij zijn gearresteerd, auto's zijn in beslag genomen, corrupte ambtenaren ontslagen. Alleen waaghalzen of criminele bendes begeven zich nog in de woestijn om migranten over de grens met Libië of Algerije te zetten.

De traditionele 'passeurs' - veermannen, zoals ze zichzelf noemen - in Agadez zitten nu zonder werk. Amma, voorzitter van de 'belangenvereniging van migratiewerkers' in Agadez, is woedend op Europa. 'Wat wij deden was legaal: migranten uit West-Afrika vervoeren van de ene grens tot aan de volgende. We betaalden zelfs belasting. Omdat Europa de migranten niet wil, zitten wij nu duimen te draaien.' Zijn collega's Mohamad 'Boss' - naar eigen zeggen de beroemdste smokkelaar in de Sahel - en Ahmed 'Small Boss' knikken instemmend.

De ex-smokkelaars zitten in hun witte djellaba's op de grond in de bloedhete woonkamer van Amma in Agadez, die vol staat met protserige meubels en apparatuur uit Libië - cadeautjes van dankbare migranten. Tot voor kort was dit een 'getto', een opvanghuis waar migranten wachtten op hun reis richting Europa, nu heeft Amma er zelf zijn intrek genomen met zijn gezin. Hij toont de stapels papieren die hij moet indienen om in aanmerking te komen voor de subsidiepot die Europa heeft geopend om de gedupeerde smokkelaars en potentiële migranten te compenseren. Miljarden heeft de EU in dit 'Emergency Trust Fund for Africa' gestort om te voorkomen dat Afrikanen hun geluk blijven zoeken in Europa.

Een restaurant in Agadez. De stad leefde van de migratie, ander werk is er vrijwel niet. Beeld Sven Torfinn

Restaurantje

Amma wilde wel een restaurantje beginnen in Agadez, dus diende hij met vier collega-ex-smokkelaars een aanvraag in voor een startkapitaal van 4 miljoen CFA-frank, ongeveer 8.000 euro. Nu, een halfjaar later, heeft Amma nog geen cent gezien. Zijn plan werd tot drie keer toe afgewezen, de lijst begunstigden voor het Europese fonds werd steeds kleiner. Toen zijn beoogde compagnons van de lijst verdwenen, kon hij het restaurantplan op zijn buik schrijven. Nu krijgt hij hooguit 2.000 euro om een kruidenierswinkeltje te beginnen. Het wachten is op de bevoorrading, zelfs de inkoop van rijst en bonen wordt de voormalige smokkelaars niet toevertrouwd. De betutteling ten top, vinden de gefrustreerde veermannen.

Europa beloofde Niger miljarden euro's aan militaire en economische steun om de migratie naar Europa te helpen stoppen. Niger is de enige stabiele factor in de onrustige Sahel-regio; de geweldscirkel om Niger loopt vanaf de strijdende milities in het uiteengevallen Libië via de aan Al Qaida gelieerde Toearegrebellen in Mali tot aan Boko Haram in Noord-Nigeria, Kameroen en Tsjaad in het zuiden. De druk op Niger werd opgevoerd na de belangrijke Europese migratietop in Valetta in 2015, waarin werd besloten Afrikaanse landen met de wortel-en-stokmethode te betrekken bij het antimigratiebeleid. Als gevolg voerde Niger vorig jaar een wetswijziging in die mensenhandel strafbaar maakte. Ook werd een tijd lang serieus werk gemaakt van patrouilles aan de grenzen, het arresteren van corrupte douanebeambten en politie en het in beslag nemen van auto's.

De 'crackdown' was een feit en met resultaat, zo leek het: het aantal migranten dat Libië bereikte, daalde van circa 20 duizend per maand naar gemiddeld 5.500. Maandelijks keren nu zelfs twee keer zoveel migranten terug uit Libië om de beruchte detentiecentra, marteling en uitbuiting door milities te ontvluchten. 'De mensenhandel is met 70 procent teruggebracht', constateert waarnemend gouverneur Adam Attahir tevreden. Al weet ook hij dat niemand het exacte aantal migranten kent dat illegaal de grens met Libië of Algerije weet over te steken. Bovendien zitten in Libië naar schatting nog een half miljoen Afrikaanse migranten vast die mogelijk voor de winter alsnog de Middellandse Zee op worden geduwd.

De gouverneur benadrukt dat de crackdown een 'autonome beslissing' van Niger was. 'Wij laten ons niets voorschrijven door andere staten', zegt Attahir hooghartig vanachter zijn imposante bureau in Agadez. 'Illegale migratie was voor ons nooit een probleem toen onze veermannen het nog regelden, maar na het uitbreken van de burgeroorlog in Libië is mensensmokkel steeds meer geïnfiltreerd door criminele bendes. Wij weten nu niet meer wie er in onze woestijn actief zijn. Terreur kent geen grenzen, drugs- en mensenhandel ook niet.'

De toenemende onveiligheid in de woestijn is voor Niger hoofdreden geweest om de hulp van Europa te aanvaarden en bovendien toe te staan dat de Verenigde Staten bij Agadez nu de grootste antiterreurbasis van Afrika bouwen. Het aantal overvallen in de woestijn door gewapende bandieten en drugs- en wapenhandelaren uit Libië en Mali neemt fors toe, iedereen is als de dood dat de terreur van Al Qaida in de Islamitische Maghreb (AQIM) overwaait vanuit buurland Mali.

Ex-'veerman' Bachir Amma. Beeld Sven Torfinn

Veiligheidsprobleem

Ook EU-ambassadeur Raul Matteus erkent in hoofdstad Niamey dat de aanpak van migratie in Niger onderdeel is van een groter veiligheidsprobleem in de Sahel. 'Het tegengaan van terrorisme, allerhande smokkel en illegale migratie is in ons aller belang, vandaar dat Niger en de EU de koppen bij elkaar hebben gestoken.' Matteus geeft toe dat het geen eenvoudige klus wordt. 'Niger heeft het hoogste geboortecijfer ter wereld. Elk jaar moeten er eigenlijk vierduizend schoolklassen bijkomen, geld en de leraren ontbreken. Al die jongeren zitten straks zonder opleiding en zonder werk en zijn vatbaar voor radicalisering.'

Het Europese ontwikkelingspotje moet juist hierop antwoord bieden. Maar in de straten van Agadez is een jaar nadat de migratiebusiness is stilgelegd nog geen spoor te vinden van de 130 miljoen die Niger uit het Trust Fund for Africa heeft gekregen. Het leeuwendeel van het budget is terechtgekomen bij de Internationale Organisatie voor Migratie (IOM) die gestrande migranten helpt terug te keren naar het land van herkomst met wat zakgeld om daar een vak te leren of een bedrijfje te beginnen. Met toenemend succes: dit jaar worden meer dan 6.000 migranten terug naar huis begeleid, in 2015 waren het er nog maar 1.500.

De werkloze smokkelaars in Agadez hebben nog geen cent gezien. Twee toegewijde jonge hulpverleners van de lokale jeugdorganisatie Karkara die zich op hun vrije zaterdagmorgen buigen over de stapels aanvragen van de veermannen ogen zichtbaar gefrustreerd. Vooralsnog worden er nu slechts 57 van de ruim duizend ingediende businessplannen gehonoreerd, een druppel op een gloeiende plaat voor een stad die grotendeels drijft op migratie, zo erkennen ook zij. Bovendien: wat is 1,5 miljoen CFA-frank - 2.200 euro - als startkapitaal als je dat als smokkelaar per week of zelfs per dag verdiende?

In Agadez neemt de woede over de crackdown en de uitblijvende Europese hulp met de dag toe. De stad leefde op migratie, ander werk is er vrijwel niet. Na de laatste Toearegopstanden in 2003 is het toerisme weggevallen, de uranium- en goudmijnen die aan duizenden mensen werk boden, liggen praktisch stil. Werken over de grens is door de politieke onrust in de buurlanden vrijwel onmogelijk geworden. Nigerezen staan met hun rug tegen de muur.

Volgens burgemeester Rhissa Feltou van Agadez is het een kwestie van tijd voordat de veermannen hun werk weer oppakken. 'Omdat Europa zijn grenzen niet kan bewaken, ligt de grens van Schengen nu in Agadez. En wie denk je dat de prijs betaalt?', schampert de Toeareg-burgemeester. 'Wij dus. Onze jongeren zitten zonder werk en krijgen een fooitje aangeboden als compensatie. Van al die miljarden euro's komt straks 64 miljoen in Agadez terecht omdat iedereen een graantje wil meepikken uit de EU-korf. Wat kun je met zo'n bedrag uithalen? Ik ontving het tienvoudige uit belastinginkomsten toen de veermannen hun werk nog konden doen. Nu is mijn schatkist leeg.'

Volgens de EU-ambassade in Niamey die belast is met de verdeling van het fonds, komt het heus goed, maar moet Agadez wat meer geduld hebben. Na lang zoeken blijkt één Europees project van start te zijn gegaan. Een twintigtal 'kleine jongens' uit de migratiebusiness beitelt onder begeleiding van een edelsmid op een sieraad. De voormalige chauffeurs, ronselaars en getto-bewakers hopen de aloude traditie van sieraden maken op te pakken als vervanging van hun oude beroep, zo zeggen ze braaf na wat de instructeurs van de Italiaanse hulporganisatie CISP hun hebben voorgezegd.

Het is nog maar een begin, zeggen ze bij CISP. De organisatie heeft een nog veel ambitieuzer plan ingediend bij de EU-ambassade in Niamey voor de restauratie en schoonmaak van de traditionele lemen huizen in de oude stad Agadez. Wat dit met de aanpak van smokkelaars en werkloosheid te maken heeft, begrijpt niemand in Agadez. Iedereen weet dat de grote bazen die goud verdienden aan de mensensmokkel hun neus zullen ophalen voor oude ambachten en het bijhorend hongerloon. Maar de directrice van CISP - toevallig getrouwd met een EU-diplomaat in Niamey - vraagt net als de EU-ambassade om wat meer vertrouwen. 'Het is gewoon nog te vroeg om resulaten te kunnen laten zien.'

Een edelsmid geeft les in het maken van traditionele sieraden. Beeld Sven Torfinn

Smokkel gaat door

Ondertussen gaat in Agadez de mensensmokkel gewoon door, maar nu ondergronds. In een getto in een van de buitenwijken van Agadez wacht een groepje Nigerianen op de volgende etappe richting Libië. Ze zijn gefrustreerd en hongerig. 'Niemand vertelt ons wat, we krijgen niets te eten', zegt Miracle (22) ontevreden als hij zich met moeite opricht van zijn matje. Van de gevaren in Libië en op de Middellandse Zee zeggen de jongens niets te weten. 'Wij willen gewoon naar Europa om te werken, we zijn geen luie jongens. We pakken alles aan', zegt Sylvanos die zijn studie industriële chemie moest onderbreken omdat zijn familie het niet meer kon betalen.

Het groepje jongens uit Ivoorkust in een getto verderop zit er vrolijker bij. Onder een afdakje spelen ze een spelletje kaart, in een pannetje pruttelt water voor thee. In de met graffiti bekladde kamers liggen kleden en toiletartikelen op de grond. 'Mama, huil niet om mij', 'Vergeef me' en 'Laat God met ons zijn', zo herinneren de teksten op de muur aan de wanhoop en angst van hun voorgangers.

De Franstalige migranten zijn in Agadez beter af dan de Engelstalige Nigerianen, constateren de ex-smokkelaars Bachir Amma en Mohamad 'Boss', die de geheime getto's ondanks hun afgekondigde pensioen nog feilloos weten te vinden. 'Een goede veerman zorgt dat de migranten veilig vanaf Abidjan, Ivoorkust, tot aan Sabha in Libië komen. Toen wij de business nog verzorgden, ging het gesmeerd. Nu betalen migranten woekerprijzen en zijn ze overgeleverd aan criminelen die hen voor dood achterlaten in de woestijn of opsluiten in Libië. Mijn hart bloedt voor die arme jongens.'

Kansloze migranten: niets om naar terug te keren

Om de verscherpte grenspatrouilles in Niger te ontlopen, kiezen mensensmokkelaars steeds gevaarlijkere routes door de Sahara. Gevolg: een stijgend aantal doden. Maar terugkeren is voor veel migranten geen optie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden