Reconstructie

Hoe de stad haar drugscrisis te lijf ging

In november gaan de alarmbellen af in het Amsterdamse stadhuis: een straatdealer brengt levensgevaarlijke witte heroïne onder de jonge toeristen. Zaterdag werd hij opgepakt. Eindelijk.

Een van de veelbesproken matrixborden die buitenlandse toeristen waarschuwden voor de gevaarlijke witte heroïne, hier bij Amsterdam Centraal Station.Beeld An-Sofie Kesteleyn

Hoe waarschuwen we voor de gevaren van als cocaïne vermomde witte heroïne? De drie leden van het Red Alert Team die daar op zaterdag 8 november in het huis van GGD-ambtenaar John Bombeeck in Amsterdam-Oud West over vergaderen, hebben op dat moment geen flauw idee hoe beroemd hun oplossing zal worden. Beelden van de matrixborden in Amsterdam met daarop de tekst Caution - White heroin is sold as cocaine gaan in de maanden erna de hele wereld over. 'Voor ons was het gewoon een andere methode, naast het flyeren en ophangen van posters', zegt Bombeeck.

Op vrijdagavond 7 november zijn zes jonge toeristen onwel geworden na het gebruik van witte heroïne die ze van een straatdealer hebben gekocht. Het is reden om met spoed bijeen te komen op zaterdag. Over het die ochtend gerezen plan om drie borden te plaatsen wordt 's middags overlegd met het stadsdeel Centrum, burgemeester Van der Laan en wethouder Van der Burg (Zorg). Die avond al staan ze op het Leidseplein en het Rembrandtplein, met de inmiddels befaamde oproep: Ignore streetdealers.

De tekstkarren, bekend van bijvoorbeeld wegwerkzaamheden, zijn een onorthodox middel. Het Red Alert Team - met leden van de GGD, de Jellinekkliniek en het Adviesburo Drugs - komt vaker in actie, bijvoorbeeld als er vervuilde xtc op de markt is. Dan wordt er gericht geflyerd bij feesten, en wordt 'de scene' op de hoogte gesteld.

Drugsdoden zijn niet ongewoon, er vallen er in de stad gemiddeld 20 tot 25 per jaar. Maar dit is een heel andere situatie, die om een andere, grootschaliger aanpak vraagt. De doelgroep van de straatdealer - jonge driedagentoeristen - is moeilijk te bereiken met de geijkte communicatiemiddelen.

Drugs Alert Team

Bijna twee weken eerder, op zondag 26 oktober, wordt het Drugs Alert Team op de hoogte gesteld van het overlijden van een 22-jarige Britse toerist. Na een sneltest van het brokje 'cocaïne' dat nog in zijn broekzak zit, blijkt het om de relatief zeldzame witte heroïne te gaan. Die wordt in Amsterdam aan een zeer select groepje gebruikers verkocht; zeker niet aan toeristen.

Ook a-typisch, zo blijkt later: de dealer verkoopt het spul voor een veel te lage prijs. Witte heroïne is tot tweemaal zoveel waard als cocaïne. Weet de verkoper wel wat hij doet? Een alerte arts op de eerste hulp herinnert zich drie eerdere gevallen in september. De witte heroïne wordt dus al langere tijd verkocht.

Het gebruik ervan hoeft op zich geen probleem te zijn, zegt August de Loor van het Adviesburo Drugs. Hij is nauw betrokken bij de aanpak van de crisis. 'Als je maar weet dat het witte heroïne is en je een verslaafde bent', zegt De Loor. 'Maar als je dit spul snuift omdat je denkt dat het cocaïne is, krijg je er al snel veel te veel van binnen.' Waar cocaïne een opwekkende, alert makende drugs is, hoort heroïne tot de 'wegdroomdrugs'. Het hart gaat er langzamer van kloppen, bij een overdosis kan de ademhaling stoppen.

De twee weken nadat de borden zijn neergezet doen zich geen nieuwe gevallen voor. 'Het leek erop dat de dealer was gestopt', zegt Bombeeck. Op 18 november wordt voorzichtig begonnen met 'afschalen', zoals het ambtelijk jargon luidt. Maar dan worden op dinsdag 25 november twee Britse jongens van 20 en 21 jaar dood gevonden in hun hotelkamer in Amsterdam-Zuid. Ook zij blijken, waarschijnlijk in het weekend, witte heroïne te hebben gesnoven.

'Alle alarmbellen gingen af', zegt Jasper Karman, woordvoerder van burgemeester Eberhard van der Laan. 'We hadden op dat moment drie doden en veertien ernstig gewonden, van wie een aantal heeft moeten vechten voor hun leven.' Het is donderdag 27 november als Van der Laan stelt: dit is een crisis, en die gaan we als zodanig behandelen.

Opschalen

De 'vierhoek' - burgemeester Van der Laan, hoofdofficier van justitie Theo Hofstee, hoofdcommissaris van politie Jaap Aalbersberg en directeur Paul van der Velpen van de GGD - besluit de campagne fors op te schalen. De ambtenaren van gemeente en GGD, medewerkers van Jellinek, het Adviesburo Drugs, het stadsdeel, de politie en het Openbaar Ministerie komen de volgende ochtend bij elkaar in de 'bunker', de vergaderruimte in de kelder van het stadhuis die wordt gebruikt ten tijde van crises.

De belangen van de betrokkenen verschillen: voor de GGD ligt de prioriteit bij het voorkomen van nieuwe slachtoffers; voor politie en justitie is de opsporing van groot belang.

Een publiciteitsoffensief betekent hoogstwaarschijnlijk ook een gewaarschuwde dader. Voor Amsterdam geldt ook het risico van reputatieschade: wil de stad die al bekend staat als drugscentrum van de wereld nog eens extra de nadruk leggen op de verkoop van verdovende middelen aan toeristen?

'We waren er snel uit', zegt Karman. 'Het voorkomen van nieuwe slachtoffers had prioriteit. Dit was een zeer gevaarlijke situatie, met een onvoorspelbare dealer en jonge toeristen die op straat van onbekenden kopen. Als we niet zouden waarschuwen, bestond de kans dat er nieuwe slachtoffers zouden vallen.'

Waarschuwingscampagne

Het is het begin van een ongekend grote waarschuwingscampagne. Nog eind die dag staan er 35 matrixborden op strategische plekken in heel Amsterdam. Er wordt die avond en de weken erna geflyerd en er worden posters opgehangen op veerboten, in 400 hotels, hostels en campings, in 200 coffeeshops, 30 smartshops en tientallen fastfoodrestaurants.

Karman: 'Natuurlijk hebben we scenario's bedacht voor als het helemaal verkeerd zou vallen. Maar wat het zwaarste is, moet het zwaarste wegen.' De reacties vallen alleszins mee. Toeristen gaan met de borden op de foto en prijzen de Amsterdamse openheid. Er is blijdschap over een artikel op de site van The Washington Post - niet de meest progressieve krant in de Verenigde Staten - met als kop: This is what a sane drugspolicy looks like (Zo ziet verstandig drugsbeleid eruit).

August de Loor van het Adviesburo Drugs moet denken aan de jaren tachtig, toen in korte tijd twintig verslaafden overleden als gevolg van giftige heroïne. De Loor heeft ook ditmaal zijn netwerk van gebruikers in de stad ingeschakeld. 'We wilden de dealer, duidelijk een lone wolf, bereiken om hem duidelijk te maken dat hij zijn spul beter in de scene zou kunnen verkopen. Er is een kleine kring van liefhebbers van witte heroïne, maar die moet je wel kennen. Nu verkocht hij het veel te goedkoop aan jonge thrillseekers die in Amsterdam net een stapje verder willen gaan met drugs. Bovendien krijgen de meeste toeristen nepdope. Deze dader staat in alle opzichten buiten de gewone orde.'

In de smartshops komen door het Adviesburo ontwikkelde sneltesten te liggen. Als de korreltjes paars kleuren, gaat het om heroïne.

Tweets

Minstens zo grootscheeps is de campagne via de sociale media. Het YouTube-filmpje met daarin de waarschuwing en uitleg over de sneltest wordt 109 duizend keer bekeken. Amsterdam Marketing houdt tweets over de witte heroïne in de gaten en geeft toelichting op de maatregelen, in de hoop op retweets.

Nieuw is het gebruik van direct-marketingtechnieken via het internet. Een Nederlands bureau wordt ingeschakeld om vooral Angelsaksische toeristen te bereiken - tot dan toe gaat het om Britse en Australische slachtoffers. Wie tussen de 18 en 35 jaar is en op internet zoekt naar hotels in Amsterdam of tickets, krijgt een pushbericht te zien met de waarschuwing. 'Zoals je ook advertenties krijgt te zien voor tuinmeubelen als je daarop hebt gezocht', zegt Jeroen Ranzijn, hoofd communicatie van de politie-eenheid Amsterdam.

Zes weken lang zijn er geen incidenten. De vierhoek staat voor een groot dilemma. Doorgaan, voor de zekerheid, of weer 'afschalen' omdat je niet eeuwig kunt doorgaan.

Op 5 januari - de grootste toeristendrukte van Oud en Nieuw voorbij - wordt de campagne afgebouwd. De matrixborden worden weggehaald, de pushberichten worden stopgezet, de website drugsalert.nl gaat offline.

Terug bij af

De veiligheidsadviseur van de burgemeester schaaft aan zijn evaluatie van de aanpak van het witte-heroïneprobleem als op donderdag 26 februari bekend wordt dat drie Deense toeristen (21, 22 en 24 jaar) witte heroïne hebben gesnoven, gekocht bij een straatdealer. Een van de Denen heeft minder gebruikt dan de anderen en weet alarm te slaan. De adviseur vloekt. We zijn weer terug bij af, denkt hij. De matrixborden komen terug, er worden weer pushberichten verzonden, er wordt weer geflyerd. Komt Amsterdam nog wel van dit probleem af? De kosten van de campagne zijn naar schatting 4 tot 5 ton.

Er is ook opluchting. Niet alleen hebben de drie Denen het overleefd, ze kunnen ook een signalement verstrekken van de dealer. Bovendien zijn er beelden van de dealer, die een paar weken later in Opsporing Verzocht worden uitgezonden.

Afgelopen zaterdagochtend meldt een man van 42 zich op een politiebureau. Hij zegt dat hij mogelijk de dealer is. August de Loor vermoedt dat de dader een tijdlang ondergedoken heeft gezeten. 'Hij moet door de intensieve campagne hebben geweten wat er aan de hand was.'

De vierhoek overlegt vandaag opnieuw over het afbouwen van de waarschuwingscampagne.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden