Hoe de rust terugkeerde in asielzoekersland

De afgelopen maanden zijn er in het land vrij geruisloos 50 opvanglocaties voor vluchtelingen bijgekomen. Zonder getier, zonder rellen, zonder veel protest. Zelfs in Steenbergen wonen straks 140 migranten. Wat is er gebeurd?

Op het evenemententerrein in Vijfhuizen is een noodopvang gekomen. De locatie biedt plaats aan maximaal 300 personen die in afwachting zijn van het begin van hun asielprocedure. De opvang is in mei in gebruik genomen. Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Wie herinnert zich nog de brandbrief die de fractievoorzitters in de Tweede Kamer afgelopen najaar gezamenlijke ondertekenden, waarin werd gewaarschuwd voor de 'verharding van het asieldebat'? 'Inspraakavonden worden overschreeuwd door mensen met wie geen fatsoenlijk gesprek mogelijk is', schreven ze. 'Bezorgde burgers worden voor racisten uitgemaakt. Mensen vloeken, tieren en wensen elkaar de ergste dingen toe als ze in demonstraties tegenover elkaar staan.'

De open brief was een reactie op incidenten rondom de vluchtelingenstroom naar Nederland. Zo werd de auto's van GroenLinks-fractievoorzitter Harold Halewijn in Wormerland 's nachts in brand gestoken en ontspoorde een inspraakavond in Steenbergen, toen de enige voorstander het spreken vrijwel onmogelijk werd gemaakt doordat tegenstanders kwetsende en onsmakelijke spreekkoren ( 'daar moet een piemel in') zongen. De gemeente trok nadien het plan in om 300 asielzoekers op te vangen.

Het contrast met nu kan haast niet groter zijn. Het Centraal Orgaan opvang Asielzoekers (COA) heeft de afgelopen maanden 50 opvanglocaties met ruim 20 duizend plekken bij kunnen schrijven, zonder dat sprake was van grote incidenten. In Amsterdam, Dokkum, Veghel en Harderwijk gingen gemeenteraden zonder veel protest akkoord met een azc.

Een half jaar na de rellen in Geldermalsen, waarbij de politie zelfs waarschuwingsschoten moest lossen, lijkt de rust teruggekeerd. Zo is in Steenbergen zonder veel gemor inmiddels een plan aanvaard om 140 statushouders op te nemen, twee keer zoveel als wettelijk verplicht. Zelfs daar lijkt de angel uit het verzet tegen de opvang van vluchtelingen.

Hoe hebben bestuurders de tegenstanders de wind uit de zeilen gehaald?

Tekst gaat verder onder de illustratie.

Zelfbewust bestuur

Burgemeesters pakken het initiatief

Wat direct opvalt, is het hernieuwde zelfbewustzijn van bestuurders. Neem burgemeester Jacques Niederer van Roosendaal. Hij kondigde vorige maand aan dat zijn gemeente 416 vluchtelingen gaat opvangen, zonder dat daar een openbare inspraakavond aan te pas was gekomen. Die organiseert de gemeente pas als samen met het COA de locatie is vastgesteld.

Van protestplatform AZC Alert, dat vorig jaar een aantal succesvolle acties tegen de komst van vluchtelingen wist te faciliteren, kreeg hij meteen het verwijt 'ondemocratisch' te handelen. Onzin, zegt Niederer. 'De vox populi is één ding, maar wij als college zijn gewoon bevoegd om dit besluit te nemen. Dat is juist hartstikke democratisch.'

Ook de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) ziet een kentering. 'De sfeer rondom de discussies werd sterk getekend door geruchten en door uitvergrotingen van problemen. Daar hebben bestuurders zich toen misschien toch wat te veel door laten intimideren', zegt Jos Wienen, burgemeester van Katwijk en voorzitter van de asielcommissie van de VNG.

Nu zie je dat bestuurders duidelijk maken dat niet de tegenstanders, maar zij degenen zijn die uiteindelijk beslissen over de vluchtelingenopvang. Dat is een belangrijk verschil, aldus Wienen. 'Niet eindeloos blijven palaveren. Als bestuurders hebben kennisgenomen van de zorgen van de burgers, moeten ze ook kordaat durven zijn. Want luisteren naar mensen is niet hetzelfde als ze hun zin geven.'

Verstomd protest

De burgers reageren gelaten

Ook de mogelijkheid tot inspraak is de afgelopen maanden op een subtiele manier gewijzigd. Om misstanden zoals in Steenbergen, Purmerend en Heesch te voorkomen, worden de inspraakavonden in veel gemeenten alleen nog opengesteld voor bewoners. Zo moesten bewoners in Oosterhout en Uden zich van tevoren opgeven en bij de deur hun legitimatie laten zien. Ook in Roosendaal zijn buitenstaanders niet welkom. 'We willen geen inspraakavond waar allerlei beroepsdemonstranten op afkomen', zegt Niederer.

Platform AZC-Alert erkent dat ze hierdoor minder voet aan de grond krijgt. 'We mogen niet eens meer meepraten', zegt initiatiefnemer Anita Hendriks. 'We worden gecriminaliseerd. Als we onze zorgen komen uiten, staan er meteen tig ME-busjes en politiehonden. Dan is het niet gek als mensen zich naar binnen keren.'

Buiten het tijdelijk azc in Utrecht West spelen kinderen van migranten. Het voormalig kantoorpand biedt ruimte aan 250 personen. Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Het platform was vorig najaar een katalysator van veel protestacties tegen de komst van vluchtelingen. AZC Alert hielp burgers in onder meer Oranje, Steenbergen en Rotterdam met acties en protesten, in het bijzonder rondom inspraakavonden. Nu die schaarser worden, of alleen voor omwonenden toegankelijk zijn, is de beweging een instrument uit handen genomen. 'Ik krijg dagelijks mails van tegenstanders die iets willen doen. Maar op dit moment moet ik ze teleurstellen', zegt Hendriks.

Wie de lijst met nieuwe opvanglocaties van het COA doorneemt, valt op dat de protesten onder bewoners meevallen. In veel dorpen en steden is het besluit vluchtelingen op te vangen betrekkelijk geruisloos gepasseerd. Zo was er nauwelijks protest in Groningen, waar er 1.200 opvangplekken bijkomen. 130 inwoners dienden een schriftelijk bezwaar in en volgens het Dagblad van het Noorden werden op inspraakavonden weliswaar 'harde noten gekraakt', maar de meeste reacties gingen over bestaande problemen in de buurt 'zoals onveilige fietstunnels en slechte verlichting'.

Zeker, er waren protesten. Zo gingen in Meppel en Maastricht tientallen tegenstanders met spandoeken de straat op om te demonstreren tegen de komst van een azc. Maar de protesten bleven binnen de perken. En de opvang, die kwam er gewoon.

Wel werden na input van bewoners in een flink aantal gemeenten, zoals Zwolle en Laren, het aantal op te vangen vluchtelingen naar beneden bijgesteld.

Volgens burgemeester Niederer bewijst dit dat het klimaat 'milder is geworden', mede omdat 'iedereen ziet dat het in de meeste gevallen gewoon goed gaat'. Daarbij komt volgens Niederer dat 'de voorheen zwijgende meerderheid' tegenwoordig ook haar stem laat horen. 'Men is de harde roeptoeters een beetje beu.'

Het COA benadrukt evenwel dat incidenten ook vorig jaar al meer uitzondering dan regel waren. 'Wij hebben altijd benadrukt dat het in negen van de tien gevallen gewoon goed gaat', aldus een COA-woordvoerder.

Die observatie wordt gesteund door draagvlakrapporten zoals die van adviesbureau Necker van Naem, dat in oktober 2015 en in februari 2016 onderzoek deed onder ruim 7.000 burgers en 1.200 raadsleden. Volgens het adviesbureau is in die periode het percentage voorstanders ongeveer even hoog gebleven: tussen de 70 en 73.

Het Europese hek

Nieuwe asielzoekers zijn er amper

Naast dat, in de woorden van Niederer, de 'scherpe kantjes in het debat eraf zijn', is er een andere, overheersende factor die het debat in Nederland heeft beïnvloed: de afname van de vluchtelingenstroom. Kwamen op het hoogtepunt van de stroom 4.200 vluchtelingen per week Nederland binnen, nu zijn dat er - inclusief nareizende gezinsleden en herhaalde asielaanvragen - 300. Weg is de crisissfeer, met de bijbehorende beelden van het 'gesleep' van vluchtelingen van de ene crisisopvanglocatie naar de andere.

Het jaargetijde speelde aanvankelijk een rol, in de winter wagen minder vluchtelingen de oversteek. Maar belangrijker is de dam die Europa heeft opgeworpen. Sinds de vluchtelingendeal tussen de EU en Turkije wagen dagelijks nog maar enkele tientallen migranten de oversteek naar de Griekse eilanden.

Hierdoor hebben de lokale en landelijke bestuurders meer rust om op zoek te gaan naar opvanglocaties. 'De nood is beslist minder acuut', bevestigt Jos Wienen. 'Er staat nu minder druk op de besluitvorming.'

Purmerend, een van de gemeenten waar de mogelijke komst van een asielzoekerscentrum op weerstand van de bevolking stuitten, ervaart de huidige rust als heilzaam. 'Tijdens de inspraakavond die het gemeentebestuur had belegd nadat een raadsvergadering eerder uit de hand was gelopen, werden nog harde woorden gewisseld', zegt Bert Meulenberg, de voorzitter van de achtkoppige fractie van de Stadspartij. 'Op het moment zelf vond ik dat gejoel en gescheld behoorlijk gênant. Maar na deze ontlading is de boel wel gekalmeerd. Mensen die elkaar toen in de haren vlogen, groeten elkaar weer. We kunnen weer op zakelijk toon met elkaar praten.'

Betere coördinatie

Gemeenten verdelen de opvang

Burgemeesters wijzen daarnaast op het succes van de nieuwe bestuurlijke aanpak, waarbij gemeenten onder coördinatie van het provinciebestuur de opvang van asielzoekers en huisvesting van statushouders over de regio verdelen.

Zo hebben in Brabant alle elf regio's een plan ingeleverd om in totaal 7.200 extra opvangplekken te creëren en statushouders te huisvesten, het totaal komt daarmee op 14 duizend.

In de regio Brabantse Wal, waar Roosendaal en Steenbergen onder vallen, ging dat 'gemakkelijk en soepel', zegt Niederer. 'Dat ging zo van: wij nemen de noodopvang voor onze rekening, dan pakken jullie dat extra aandeel statushouders van ons over.'

Op het terrein van de voormalige Technische Hogeschool in Rijswijk wordt gewerkt aan een tijdelijke opvanglocatie voor vluchtelingen. Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Volgens de burgemeester van Steenbergen, Ruud van den Belt, heeft bestuurlijk Nederland 'een les getrokken' uit de onlusten in zijn gemeente. 'In die zin is hebben wij een positieve bijdrage kunnen leveren. Ik was toen nog niet burgemeester, maar dacht wel: waar is de regie van het Rijk en de provincie? Nu zie je dat we gezamenlijk en per regio de problemen oplossen. Dat werkt, omdat kleinere gemeenten een andere slagkracht hebben dan grotere. Wij hebben in Steenbergen meer kernen en dan kun je statushouders ook meer spreiden.'

Volgens Jos Wienen van de VNG-asielcommissie heeft 'het Nederlands systeem van een grote flexibiliteit blijk gegeven'. Tezelfdertijd vreest hij dat het gevoel van urgentie onder de gemeente afneemt nu de vluchtelingencrisis minder zichtbaar is dan een half jaar geleden. 'Je ziet dat het COA kritischer kijkt naar aangeboden locaties en dat gemeenten daardoor het valse gevoel krijgen dat de ergste nood wel is gelenigd. Niets is minder waar: er zijn nog duizenden plaatsen nodig voor statushouders en er moeten nog duizenden reguliere plaatsen worden gevonden voor mensen die nu nog in de noodopvang zitten.'

De huisvesting van statushouders is in het algemeen minder problematisch dan de opvang van vluchtelingen (in een crisis- of noodopvang of in een azc). Zo hoopt Purmerend, waar de bevolking vorig jaar nog de vestiging van een azc dwarsboomde, de capaciteit voor statushouders te kunnen vertienvoudigen (van 20 naar 200 plaatsen). Ook in het Brabantse Heesch, waar uit protest tegen de mogelijke komst van een asielzoekerscentrum een dood varken in een boom werd gehangen, worden 225 extra statushouders opgevangen.

'Voor de huisvesting van statushouders is geen aparte besluitvorming nodig', zegt Wienen. 'Dat verklaart de betrekkelijke rust rondom die categorie.' Hij denkt dat de onrust weer kan toenemen als de Eerste Kamer akkoord gaat met het kabinetsvoorstel statushouders niet langer prioriteit te geven bij de toewijzing van woonruimte. 'Dan krijg je juist discussie over de verdeling van sociale huurwoningen.'

Een woordvoerder van staatssecretaris Dijkhoff (Asiel) benadrukt dat er nog altijd een tekort aan opvangplekken is. En ook met een hek om Europa rekent het ministerie op veel vluchtelingen. Volgens een prognose komen er dit jaar alleen al 25 duizend nareizende gezinsleden naar Nederland.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden