Reportage

Hoe de Russen de Stalin-terreur vergeten zijn

Werkkamp Perm-36 is het het enige intact gebleven Goelag-strafkamp in Rusland. Sinds kort zit er een nieuwe directie, met een andere boodschap: weet je wel hoe in de VS de strafkampen eruitzien? Deze week werd bekend dat 45 procent van de Russen de terreur tijdens de Stalin-dictatuur 'tot op zekere hoogte' te rechtvaardigen vindt. Dat past in de oppoetscampagne die onder Poetin aan de gang is. Zo moet ook het Goelag-verleden een andere draai krijgen.

Perm-36.Beeld Yuri Kozyrev

Het dorpje Koetsjino, zo'n tachtig kilometer van industriestad Perm, ligt aan de voet van de Oeral. De machtige Tsoesovajarivier zwenkt er langs een gekkenhuis en een strafkamp. Voor de rest is het dorpje als alle andere; een paar boerenhuizen, een kerkje, een bushalte en een kleine winkel voor wodka en sigaretten.

Het penitentiaire werkkamp Perm-36 is het enige intact gebleven Goelag-strafkamp in Rusland. Het werd vlak na de oorlog opgetrokken, en werd na de dood van Stalin in 1953 een streng beveiligd strafkamp voor de macht zelf, een gevangenis voor rechters, politieagenten, KGB-generaals en cipiers. Begin jaren zeventig maakten de gestrafte overheidsfunctionarissen plaats voor politieke gevangenen. In 1988 werd het kamp gesloten en slordig gesloopt. Zo slordig dat vrijwilligers er een paar jaar later zonder al te veel moeite een openluchtmuseum van maakten.

Langzaam

'Het is nooit makkelijk geweest', vertelt Tatjana Koersina, de directrice van het museum. Dat moet zijn: de gewezen directrice. Want de vrijwilligers die het museum de afgelopen twintig jaar runden, zijn door de overheid letterlijk buiten de deur gezet. 'Nooit hebben ze gezegd: nu is het genoeg geweest met al die mensenrechtenonzin, jullie moeten wegwezen. Het is heel langzaam gegaan. Eerst ging het budget omlaag, daarna kregen we geen toezeggingen meer. Er kwamen rechtszaken. En zo raakten we langzaam maar zeker zo in de knoop dat we buiten spel zijn gezet.'

Koersina: 'Ik heb mijn hele leven onderzoek gedaan naar de terreur onder Stalin. Naar het jaar 1937 waarin de repressie op een hoogtepunt kwam. Maar ik heb nooit geweten hoe dat was, hoe dat voelde. Nu weet ik dat wel. Er kwamen rechtszaken, die we steevast verloren. Er kwamen televisiereportages waarin we werden kapotgemaakt. Dat we geld zouden stelen, dat we buitenlandse agenten waren. Dat we aan anti-Sovjet-propaganda zouden doen. Dat laatste klopt natuurlijk, maar ik heb altijd gedacht dat de Sovjet-Unie voorbij was?'

Rusland poetst eigen verleden op: Leve Staling

In Rusland is nooit afgerekend met het Sovjet-verleden. Lang was de eigen geschiedenis een taboe, een onderwerp dat alleen in kleine kring besproken, herdacht of gevierd werd. Het keerpunt kwam tien jaar geleden. Vladimir Poetin, toen net herkozen voor een tweede termijn als president, noemde in een speech in 2005 het einde van de Sovjet-Unie 'de grootste tragedie van de 20ste eeuw'. Een eenduidig beleid of een richtlijn is er niet, toch poetst de Russische overheid stap voor stap het eigen verleden op. Soms gaat dat subtiel. Maar steeds vaker gaat het met een hardere hand. Musea worden gesloten, organisaties als Memorial die het Sovjet-verleden in kaart brengen worden voor de rechter gedaagd, of simpel weggezet als verraders. In sommige schoolboeken wordt Stalin omschreven als een 'effectief manager'. Het Russische ministerie van Cultuur liet onlangs weten dat in Chorosjevo, een dorpje een paar honderd kilometer buiten Moskou, een Stalin-museum zal worden geopend. Het complex moet een lofzang op de Sovjet-dictator worden. Deze week peilde het onafhankelijke Levada-centrum dat 45procent van de Russen de repressie in de Stalin-tijd 'tot op zekere hoogte' gerechtvaardigd vindt. Een paar jaar geleden stond dat cijfer nog op 25procent. In 2013 zagen 18procent van de Russen de dood van Stalin als een enorm verlies. Dat is nu 24 procent. En 52procent van de Russen zegt niet negatief tegenover Stalin te staan.

Een kleurloze spreekbeurt

Bij het complex, nu een staatsmuseum, steekt een gids met zichtbare tegenzin een monoloog af. Het is een feitelijke, kille opsomming van wat er in de brochures staat. Ze laat zonder enige emotie de britsen zien waar de gevangenen op sliepen, de werkplekken waar twaalf uur per dag moest worden gewerkt. De kamer voor kort familiebezoek, met glazen wand tussen echtgenoten. De kamer voor 'lang' familiebezoek; twee bedden, een kastje, een avondklok. De kille isolatiecellen waar je voor overtredingen of 15dagen, of een half jaar kwam te zitten. Omdat je slippers droeg terwijl dat niet mocht. Of omdat je een knoopje te veel of te weinig op je gevangenenhemd had dichtgeknoopt. De verschrikkelijke geschiedenis van de Goelag vliegt als een spreekbeurt kleurloos voorbij.

De nieuwe directrice is de ex-onderminister voor Cultuur in de regio, Natalia Samjakova. In een cellencomplex dat eerder is uitgebrand trekt ze de metalen celdeuren open. 'Dit waren de isoleercellen, ze lijken allemaal op elkaar. Alleen de metalen voorwerpen zijn bewaard gebleven, maar als we alles restaureren kunnen we in iedere kamer een kleine tentoonstelling maken. Hoe strafkampen in andere delen van de wereld eruitzien, in Vietnam, in Venezuela en natuurlijk in de VS.'

Museum voor cipiers

De insteek laat zich raden. De Sovjet-geschiedenis moet zich meten aan de rest van de wereld. Het was, in vergelijking, misschien zo slecht nog niet. Mensenrechtenactivisten zijn bang dat Perm-36 een museum voor cipiers zal worden. Of dat in ieder geval de scherpe randen van de geschiedenis door het huidige bestuur zullen worden afgevijld.

In de propagandakamer, de plek waar de politieke gevangenen werden heropgevoed, waar kranten waren en waar brieven geschreven mochten worden, hangen nog de vatniki, de gevoerde winterjassen. 'Daar moeten we er veel meer van maken. Dan kunnen de bezoekers ze aantrekken, elkaar op de foto zetten. Het lijkt me leuk wanneer bezoekers ook kolen kunnen scheppen, net als de cipiers. Het is misschien een beetje afgezaagd, maar het is natuurlijk wel een experience.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden