Hoe de PvdA uit Menterwolde verdween

Na het forse verlies bij de gemeenteraadsverkiezingen is de rol van de PvdA in de collegeonderhandelingen beperkt. Nergens is de partij zo hard onderuit gegaan als in het Groningse Menterwolde. De 'schuldigen': oud-PvdA'ers. Een verhaal over tradities, verdachtmakingen, zelfmoord en erecodes.

TEKST ANA VAN ES FOTO'S HARRY COCK

R ond het plaatselijke zwembad voltrok zich in Muntendam een politieke machtsverschuiving. Het zwembad, in een straat vol benauwde huurhuizen van rode baksteen, moet openblijven, vindt Jan Velthuis, lijsttrekker van de nieuwe lokale partij Menterwolde Gewoon. Hij schreef dat niet alleen in zijn verkiezingsprogramma, zoals andere partijen doen, hij zei het ook gewoon hardop.

Deur-aan-deur aanbellen. Uitleggen: wij houden het zwembad open. 'Het zwembad in Muntendam is één ding', zegt Jan Velthuis. 'Maar het is wel de reden dat wij bestaan, hè.'

Dankzij de strijd voor het zwembad is Menterwolde Gewoon nu uit het niets de grootste partij: 4 zetels. Grote verliezer is de PvdA, die bij de gemeenteraadsverkiezingen nergens zo hard onderuit ging als in Menterwolde, aan de rand van de Groningse veenkoloniën. En dat terwijl de PvdA hier altijd oppermachtig was. Het dorp Muntendam heeft als bijnaam het 'roodste dorp van Nederland'.

Wie de kieslijst bekijkt van de nieuwe partij, ziet iets opvallends: Menterwolde Gewoon bestaat uit veel voormalige PvdA-leden. Lijsttrekker Jan Velthuis was zelfs twaalf jaar lang raadslid voor de PvdA, tot december 2013. Ook de inhoud komt overeen: de twee verkiezingsprogramma's zijn bijna hetzelfde. Zo willen beide partijen op papier behoud van het zwembad in Muntendam.

'Ik kan er niet veel verschil in ontdekken', zegt Patricia Boerma, PvdA-lijsttrekker tot afgelopen najaar. 'Jan is uiteindelijk een PvdA'er. Zijn nieuwe partij, daar zit het gedachtegoed van de PvdA in.' Waarom is de PvdA in Menterwolde weggevaagd door een lokale partij met dezelfde politici en grotendeels dezelfde standpunten?

***

Overal in Nederland verloor de PvdA in maart 2014 zetels aan lokale partijen. Als je Jan Velthuis in eerste instantie hoort praten, klinkt hij als zo'n lokale lijsttrekker zoals die ook in pakweg Grootegast, Bedum en Eemnes goed scoorden bij gemeenteraadsverkiezingen. Hij slaat op de flyer die hij vijfduizend keer liet drukken om te verspreiden in de wijken, zijn eigen portret er groot op. 'Mijn kop erop is belangrijk, die kennen mensen. En niet te veel tekst, hè.'

Hij begon voor zichzelf nadat hij in december 2013 een brief had gekregen van de PvdA: na twaalf jaar trouwe dienst als raadslid mocht hij niet opnieuw verkiesbaar zijn. Jan Velthuis plofte neer op zijn bordeauxrode leren bank, overdacht het dreigende einde van zijn politieke carrière en belde toen een paar PvdA-companen. 'Die hadden ook al het gevoel dat er niet naar ze geluisterd werd.' Voilà: Menterwolde Gewoon was geboren. 'Ik ben van doe maar gewoon.'

Als voorzitter van een ondernemersraad bij de Nederlandse Spoorwegen weet Velthuis hoe hij mensen voor zich wint. Flyers uitdelen, luisteren. Ook naar die mevrouw uit Tripscompagnie - een gehucht in deze gemeente - die geen vertrouwen meer heeft in de politiek. Iets zeggen als: wij leggen geld toe op het zwembad. 'Geen grote woorden, maar beloften die je waar kunt maken.'

Een gesmeerde lokale campagne is niet de enige reden waarom Menterwolde Gewoon de PvdA leegkaapte. Dat weten ze maar al te goed in het kamp van de verliezers. Landelijk PvdA-voorzitter Hans Spekman wordt niet graag herinnerd aan de voorvallen binnen zijn eigen coterie in Oost-Groningen. Zijn woordvoerder: 'De situatie van de PvdA in Menterwolde is niet zoals elders in Nederland.'

Muntendam, op de grens van veen naar arme zandgrond, heeft ook anno 2014 nog trekjes van een ruig plattelandsdorp. Kouvreters, worden de bewoners in de volksmond genoemd: koeienvreters. Mensen die nergens voor terugdeinzen. Dat gaat zo tot in het gemeentehuis van het wereldser buurdorp Zuidbroek. De PvdA-mastodonten uit Amsterdam die hier tevergeefs probeerden orde op zaken te stellen, voelden zich nooit erg op hun gemak.

'Mensen praten hier snel met stemverheffing,' zegt Bé Hooijer, de lokale fractievoorzitter van de PvdA. 'Dat is intimiderend als je niet uit deze streek komt.' De vroegere burgemeester van Menterwolde, die ook niet van hier was, voelde het eveneens zo, bleek voordat hij zelfmoord pleegde. 'Hij zei: bemoei je niet met de situatie in het gemeentebestuur, want je gaat eraan. Hij bedoelde natuurlijk: ze pesten je kapot.'

In zijn boerderij aan de hoofdstraat van Muntendam, vanuit een fauteuil naast de kachel, vertelt de 78-jarige bestuurder hoe nog niet zo lang geleden het hele dorp actief was in de PvdA: de landarbeiders, zijn vrouw, de buren. Zijn bejaarde handen maken een duikvlucht naar beneden, van een absolute meerderheid in 2002 naar nu. 'We zijn een kleine fractie geworden.'

Het is opzienbarend dat de PvdA hier überhaupt nog bestaat. Al in 2010, lang voordat de kiezers afhaakten, overwogen randstedelijke partijcoryfeeën om het loket in Menterwolde geheel op te doeken. Qua aantal raadsleden floreerde de afdeling toen nog, maar achter de schermen liep het uit de hand. Hooijer geeft toe: 'In Menterwolde zijn dingen gebeurd die je niet doet als sociaal-democraat.'

Jan Velthuis, de latere oprichter van Menterwolde Gewoon, verzette zich tegen deze cultuur. Natuurlijk had hij dat beter binnen de fractie kunnen doen dan nu erbuiten. 'Binnen de partij had hij veel meer kunnen bereiken.' Hij is alleen vertrokken omdat hij na twaalf jaar even achter de schermen moest. De pech is dat hij zijn congé kreeg aangezegd per aangetekende brief. Zelfs in Muntendam kan dat niet.

Bé Hooijer wijst naar een huis aan de overkant. Daar woonde een voormalige NSB'er die in de PvdA-fractie wilde. Dat kon niet, maar dat werd hem even persoonlijk verteld, zoals het hoort. 'Als je afgewezen wordt, komt de voorzitter je dat zeggen. Maar Jan kreeg een brief en toen was hij kwaad.'

***

Het plan voor afsplitsing broeide al langer. 'Wij zijn een eigen partij begonnen vanwege de manier waarop het machtsspel is gespeeld', zegt Roelof Vos, nu kersvers wethouder voor Menterwolde Gewoon. Hij is de eerste om toe te geven dat het niet om de inhoud gaat. Het verkiezingsprogramma dat hij eerst schreef voor de PvdA, gebruikte hij namelijk ook voor Menterwolde Gewoon. 'Het is niet verwonderlijk dat het op elkaar lijkt.'

Binnen de PvdA gold Roelof Vos als opperhoofd van de 'Vrije Wolven', een zelfbenoemd genootschap van kritische mannen op leeftijd. Ook Jan Velthuis is een Vrije Wolf. Zij verzetten zich tegen de politieke cultuur in de PvdA en op het gemeentehuis in Zuidbroek. 'Een typisch Byzantijnse cultuur. Gunsten verwerven en ervoor zorgen dat je gunsten terugkrijgt. Bewijs voor corruptie is nooit geleverd, maar er gebeuren vreemde dingen.'

Als de serveerster van het Van der Valk-hotel in Zuidbroek zijn dubbele espresso brengt, pauzeert hij. Dan zegt hij: 'Neem dit hotel. Vorig jaar gaf de gemeente 60 duizend euro om hier het zwembad open te houden. Zo gaat het al jaren. Het bad wordt gebruikt door sportclubs en voor zwemles. Maar het is eigenlijk niet normaal dat de gemeente al zo lang een commerciële instelling exploiteert.'

Zwembaden doen ertoe in Menterwolde. Het zijn publieke voorzieningen, die onder druk staan in deze streek waar de bevolking wegtrekt. Voor 60 duizend euro kan het zwembad in Muntendam openblijven, en zelfs ook het openluchtbad in het kleinere Meeden.

Vermoedens van corruptie beheersen al jaren de gemeentepolitiek. In 2005 klapt een oud-burgemeester uit de school. Fijke Liemburg (PvdA), die Menterwolde al na een jaar de rug toekeerde, vertelt voor de camera van RTV Noord: zijn eigen partij deugt niet. 'De zuiverheid en integriteit' doen hem opstappen. Niet lang na dat interview pleegt hij zelfmoord.

In Menterwolder PvdA-kringen gelden zijn uitlatingen nog steeds als een rake observatie. Oud-afdelingsbestuurder Otto Knottnerus trok al eerder aan de bel. 'Er was een sfeer van intimidatie en dreiging. Het voelde niet goed.' De Rijksrecherche stelt een onderzoek in, maar vindt niks verdachts. Mysterieuze grondtransacties langs de snelweg bij Zuidbroek, de geldstroom naar het Van der Valk-complex: alles is in orde.

Binnen de fractie rijzen steeds meer vragen. Klopt het dat de gemeentesecretaris van PvdA-huize zich liet fêteren in het Van der Valk-hotel? Sloot een PvdA-wethouder inderdaad een schimmige deal over het sportcomplex? Sluitende antwoorden blijven uit.

De landelijke PvdA in Amsterdam probeert in 2010 de ondergang van het rode bolwerk te stoppen. De diagnose, verpakt in een intern rapport: de PvdA in Menterwolde leidt aan doorgeschoten 'machtsdenken', het gevolg van decennia alleenheerschappij. Maar nog veel erger is het verzet daartegen van de Vrije Wolven.

De Wolven bejegenen hun machtswellustige partijgenoten niet 'op respectvolle wijze', zoals het hoort, maar leveren openlijk kritiek. Dat gebeurde volgens de lokale dorpsmores: nietsontziend hard. Zoveel tegenspraak is ongepast. De Vrije Wolven moeten zich koest houden. Roelof Vos zegt: 'Wij wilden de partij veranderen van binnenuit.'

***

In Muntendam verdeelt de scheuring binnen de PvdA ten minste één familie. Vader en zoon zijn 'bij Jan', moeder blijft bij de sociaal-democraten. Maar in het dorp weten ze: alles kan veranderen. Eerdere lokale partijen die zich hier afsplitsten van de PvdA, in 1966 en 1982, vielen immers al snel om. Bestuursvoorzitter Hooijers houdt hoop. 'Ze komen wel weer terug bij de PvdA.'

Voorlopig houdt Jan Velthuis afstand. Na een formatie in recordtijd is hij nu wethouder van ruimtelijke ordening in een college met SP en VVD. Bij de collegevorming wilde hij niet eens meer praten met zijn oude partij, waar hij toch de mensen en de inhoudelijke koers mee deelt. 'Een coalitie met de PvdA kan niet met onze achterban. Dat ligt zo gevoelig.'

In de rijtjeshuizen tegenover het zwembad is de komst van Menterwolde Gewoon niet onopgemerkt verlopen. Een jongen van 17 die uit een woongroep hierheen is verhuisd, hoorde hun belofte: het zwembad blijft open! Maar van hem mag de politieke strijd over iets anders gaan. Laatst zag hij 'de eerste zwarte' in Muntendam. 'Straks komen er meer en dat is jammer voor zo'n leuk dorp.'

Zijn buurvrouw, Angela Kruize, staat in de deuropening. Ze haalt haar schouders op over alle politieke commotie. Voor haar is de nieuwe partij niets meer dan een verandering van naam. 'Jan Velthuis neemt de hele PvdA mee. Hij is gewoon een PvdA'er. Ook de PvdA wil het zwembad open houden.'

Op de drempel rookt ze een sigaret. Een week geleden is ze bevallen van haar tweede kind, een meisje. Ze zegt: 'Die krijgen we ook wel weer groot.'

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden