Hoe de oorlog een verhaal werd & #8211; en Europa ook (II)

Sinds enkele weken heeft Rome een burgemeester die afkomstig is uit de gelederen van de Nationale Alliantie. Ook de nieuwe voorzitter van de Tweede Kamer van het Italiaanse parlement is van die partij....

Rome,
De voorgeschiedenis van de Nationale Alliantie is ingewikkeld en vol bizarre wendingen. Maar in essentie is zij de erfgenaam van de fascistische traditie in de Italiaanse politiek.

Rome,
Daarom worden politici van die partij wel smalend ‘postfascisten’ genoemd en soms zelfs incriminerend ‘neofascisten’. Die dubbele verkiezing van verleden maand demonstreert daarom dat de oorlog voorbij is – en de herinnering daaraan vervaagt.

Rome,
Met het gebruik van die aanduidingen is het oppassen geblazen, want in Nederland heeft het woord ‘fascist’ een andere betekenis dan in Italië. In Nederland is ‘een fascist’ iemand met wie je het niet eens bent en die je in een discussie zonder argumenten definitief het zwijgen op wilt leggen. In Italië is een fascist iemand die niet bereid is de royale twintig jaar dat Benito Mussolini en zijn fascistische beweging er aan het bewind waren zonder meer als een kwalijke anomalie in de landsgeschiedenis af te doen. Het is het verschil tussen een nationale mythe van overrompeling, lijdzaamheid en afzijdigheid enerzijds, en een van initiatief, betrokkenheid en een manifest enthousiasme anderzijds.

Rome,
Want twintig jaar fascisme van eigen bodem is lang, een stuk langer dan de Duitse bezetting van Nederland heeft geduurd. De Italianen kunnen niets beginnen met de troostrijke fabel dat het fascisme waaronder zij geleden hebben van vreemde herkomst was: zij hadden het zelf verzonnen en over zichzelf afgeroepen. Met de aanwezigheid van een aanzienlijke rechtse traditie in volk en politiek hebben zij te leven. De onhandigheid en onwennigheid waarmee de gevestigde Nederlandse politieke partijen thans op hun beurt reageren op de nieuwe rechtse, nationalistische en xenofobe bewegingen, demonstreert de gebrekkige wijze waarop de aanwezigheid van dergelijke gevoelens in volk en geschiedenis onder ogen gezien is.

Rome,
In Italië is gedurende de eerste decennia na de Tweede Wereldoorlog een bittere strijd gevoerd met de communisten. Die eisten, in zoverre zij anti-fascist waren geweest, de morele superioriteit over het verleden op en rechtvaardigden daarmee hun stem in het heden. Dat deden zij weliswaar overal, maar in Italië waren zij met velen en vielen er serieuze rekeningen te vereffenen. De Italiaanse variant van de Historikerstreit heeft daar ander licht op geworpen – ook de communisten moesten de vraag beantwoorden waar Adam had gezeten toen het mis ging -, maar dat maakte geen einde aan het conflict. Het verdwijnen van allerlei soorten communisten uit het Italiaanse parlement onderstreept dat daar nu de rek uit is. Ook daar geeft de herinnering het op, ook daar wordt zichtbaar dat de oorlog als moreel ijkpunt zijn tijd heeft gehad.

Rome,
De herdenkingen van de gebeurtenissen van mei ’68 dragen in heel Europa een urgenter karakter dan die van het einde van de Tweede Wereldoorlog in Europa in mei 1945. In veel landen – Duitsland, Frankrijk en Italië voorop – dragen die herdenkingen het karakter van een afrekening. ‘Mei ‘68’ geldt over het algemeen als de tamelijk overspannen reactie der kinderen op het falen der vaderen in de jaren 1933-1945. Die reactie is nu gewichtiger dan de gebeurtenissen waarop gereageerd werd, het middel erger dan de kwaal. Daar gaan wij nog spijt van krijgen.

Rome,
Op veel plaatsen in Europa hebben rechtse partijen de overhand. Hun decennialange vertrouwde gematigdheid staat onder druk van de kleine rechtse partijen die eveneens overal ontstonden en allang niet meer zo klein zijn. In Frankrijk maakte Nicolas Sarkozy het Front National onschadelijk door een deel van het programma van die partij over te nemen, in Italië ging Silvio Berlusconi samen met de Nationale Alliantie de verkiezingen in.

Rome,
Lange tijd werden extreem-rechtse partijen gedesavoueerd en geïntimideerd met de herinnering aan de oorlog. Maar dat werkt niet meer. Je kunt er vergif op innemen dat de geschiedenis van het na-oorlogse Europa – de politieke en de mentaliteishistorische – de komende jaren gereviseerd zal gaan worden. Rechts eist zijn historische rol met terugwerkende kracht op.

Rome,
En grijpt zijn kans.

Rome,
Nergens zie je dat beter aan dan aan de absurde belangstelling voor het veiligheidsbeleid. Angst is een kwade raadgever maar een goede stemmenlokker. Zestig jaar vrede en samenwerking in Europa en de feestelijke gemoedstoestand die oorlogen is gaan beschouwen als exotisch en uit de tijd geraakt, doen daar vreemd genoeg niets aan af. Niemand rekent hier op oorlog, toch geloven velen dat de beveiligingskoorts volslagen terecht is.

Rome,
Overheden zijn er altijd tuk op de gangen van hun burgers zo goed mogelijk te kunnen volgen. Nu legitimeren zij hun preventieve en diep in de privé-levens doordringende ingrepen met de redenering dat de dreiging tegenwoordig niet meer van buitenaf komt, maar van binnenuit.

Rome,
Wie alle maatregelen van de afgelopen zeven jaar bij elkaar optelt en hun soms surrealistische reikwijdte op zich laat inwerken, krijgt de indruk dat de vijand tot de tanden bewapend aan de poorten staat. Het aantal telefoontaps in Nederland heeft hilarische hoogten bereikt, wie Zwolle passeert moet op zijn tellen passen, het telefonisch data-verkeer, dat op het internet daarbij inbegrepen, moet jarenlang bewaard blijven, duizenden camera’s registreren onze aanwezigheid op straat of in publieke ruimtes en de OV-chipkaart legt straks secuur onze gangen vast. De complete inventaris van bewaking van tot dusverre hoofdzakelijk onschuldige burgers gaat de verbeelding van George Orwell en de ambities van Jozef Stalin inmiddels verre te boven.

Rome,
‘Met te veel zelfvertrouwen en te weinig reflectie hebben we de twintigste eeuw achter ons gelaten’, schrijft de bekende historicus Tony Judd in zijn nieuwe boek, Reappraisals.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden