Analyse

Hoe de Koude Oorlog terugkwam

Met het neerhalen van vlucht MH17 kwam Poetins half verborgen oorlog in Oekräine plots onder een vergrootglas. Rusland en het Westen staan weer lijnrecht tegenover elkaar.

Het monument Saoer Mogila ter ere van de overwinning van het Rode Leger op nazi-Duitsland ligt op een strategische heuvel in Oost-Oekraïne, met uitzicht van 50 kilometer in de rondte. Bij de gevechten tussen pro-Russische separatisten en het Oekraïense leger is het zwaar beschadigd.Beeld Daniël Rosenthal / de Volkskrant

Het staat nog steeds niet vast wie MH17 uit de lucht heeft geschoten, maar zeker is wel dat de 17de juli 2014 het moment was dat de Koude Oorlog tussen Rusland en het Westen terugkeerde.

Al meteen na de ramp viel de verdenking op de pro-Russische rebellen, die in de dagen ervoor verscheidene Oekraïense gevechtsvliegtuigen hadden neergehaald. De ramp legde een vergrootglas op de half verborgen oorlog die Moskou al maanden in het buurland voerde.

Voor de Russische president Poetin was het kiezen of delen: zijn handen aftrekken van de rebellen in Oekraïne of riskeren dat Rusland de status van paria zou krijgen op het wereldtoneel. Mogelijk ging Poetin ervan uit dat de reactie wel zou meevallen en dat de Europese landen hun handelsbelangen zouden laten prevaleren. In ieder geval besloot hij de steun aan de rebellen juist op te voeren.

Om te voorkomen dat zij onder de voet zouden worden gelopen door het oprukkende Oekraïense leger stuurde het Kremlin in de zomer van 2014 een stroom wapens en zelfs enkele militaire eenheden naar het rebellengebied. Vanaf dat moment dicteerde het Kremlin het tempo van de oorlog: iedere keer als de rebellen in het nauw raakten, schoot Moskou hen te hulp.

Wereldmacht

Voor Poetin is de onverklaarde oorlog in Oekraïne onderdeel van een veel groter project: het herstel van Rusland als wereldmacht. Al bij de oorlog tegen Georgië in 2008 had Poetin gemerkt dat zijn volk hongert naar overwinningen die de fantoompijn als gevolg van het uiteenvallen van de Sovjet-Unie konden verzachten. De inname van de Krim bracht hem thuis nog veel meer populariteit.

Het is de vraag of de Russische inmenging in de Donbas evenveel enthousiasme losmaakt onder de Russen, maar de operatie draagt wel bij aan een permanente oorlogssfeer die Poetin de ruimte biedt af te rekenen met zijn binnenlandse politieke vijanden. Tegenstanders van de oorlog worden in de media afgeschilderd als de 'vijfde colonne', handlangers van de vijand.

Om mogelijke onrust over Russische verliezen in Oekraïne in de kiem te smoren heeft Poetin alle informatie daarover tot staatsgeheim verklaard. Oppositieleider Boris Nem-tsov, een van de felste critici van de Russische rol in Oekraïne, moest zijn standpunt met de dood bekopen.

Separatistenleider aangeklaagd in de VS

Igor Girkin, alias Igor Strelkov, de leider van de pro-Russische rebellen in Oost-Oekraïne is in de Verenigde Staten aangeklaagd door nabestaanden van slachtoffers van de ramp met vlucht MH17. De Amerikaanse nabestaanden eisen omgerekend bijna 825 miljoen euro van rebellenleider, omdat hij het neerhalen van het toestel van Malaysia Airlines zou hebben georganiseerd. De zaak is aangespannen namens achttien families van nabestaanden. Volgens hun Amerikaans advocaat Wisner gaat het niet om het geld. De zaak zou vooral zijn aangespannen om Rusland onder druk te zetten mee te werken aan een tribunaal. Er zijn geen Nederlanders bij betrokken. Advocaten die in Nederland de belangen van nabestaanden behartigen doen de zaak vooral af als een pr-stunt. Zolang niet duidelijk is wie verantwoordelijk is, achten zij het te vroeg om mensen voor de rechter te slepen voor een schadevergoeding.

Keerzijde

De keerzijde van Poetins campagne is dat er een nieuwe Koude Oorlog is uitgebroken. De NAVO, die haar taken steeds verder weg van Europa zocht, is weer tot leven gekomen. Om Rusland eraan te herinneren dat het niet ongestraft een operatie als in Oekraïne kan uitvoeren tegen de Baltische staten organiseert het bondgenootschap de ene na de andere militaire oefening bij de Oost-Europese bondgenoten.

Rusland klaagt dat de NAVO had afgesproken dat zij zich niet in zijn 'achtertuin' zou vertonen. Daar valt wel wat op af te dingen: in een verdrag tussen Rusland en de NAVO uit 1997 erkende Moskou zwart op wit het recht van de buurlanden zelf te bepalen hoe ze hun veiligheid regelen. Poetins probleem is dat de 'achtertuin' door het gedrag van Moskou drastisch is gekrompen: de voormalige Sovjetrepublieken willen er absoluut niet meer bijhoren.

Rusland en het Westen zijn sinds het neerhalen van MH17 ook verwikkeld in een sanctieoorlog die flink begint te bijten in Rusland. Russische bedrijven hebben de grootste moeite kapitaal aan te trekken uit het Westen, terwijl de gewone Russen gebukt gaan onder de gevolgen van de 'hongerstaking' die Poetin uit hun naam heeft afgekondigd: een boycot van Europese landbouwproducten. Volgens Poetin zal die alleen maar een prikkel voor de inheemse landbouw betekenen, maar voorlopig is het effect vooral dat de voedselprijzen flink zijn gestegen.

Dit voorjaar leek het er even op dat Rusland de diplomatieke schade van de inmenging in Oekraïne probeerde te beperken door de rebellen onder druk te zetten akkoord te gaan met een bestand. Maar de inkt van het akkoord van Minsk was nog niet droog of de rebellen namen met steun van een Russische tankeenheid de strategisch gelegen stad Debaltseve in. Sindsdien is het geweld geluwd, hoewel de gevechten op tal van plaatsen langs het front doorgingen. Volgens internationale waarnemers levert Rusland ook nog steeds wapens aan de rebellen: een groot deel van de grens met Rusland is in handen van de separatisten.

Tegelijkertijd lijken de rebellen zich op te maken voor een nieuwe ronde van de oorlog. Hun leiders maken er geen geheim van dat zij vastbesloten zijn alle steden te heroveren die zij vorig jaar zomer moesten prijsgeven. Kortom, de nieuwe Koude Oorlog is nog maar net begonnen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden