Hoe de Italiaanse maffia het platteland vergiftigt

De hel van het Napolitaanse vuilnis

De 'Driehoek des Doods' in het zuiden van Italië is mogelijk de grootste illegale vuilstortplaats van Europa. De camorra verdient er miljarden aan het lukraak dumpen van giftig afval. Ondertussen sterven er nergens in Italië zo veel kinderen aan kanker. 'Er bestaat een politieke omerta over dit schandaal.'

De Napolitaanse camorra doet geen moeite zijn praktijken te verhullen. Ze laten overal verbrande afvalhopen achter waar giftige stoffen de grond intrekken. Beeld Nicola Zolin

De laatste keer dat Rita Cappiello (42) alle ramen, deuren en luiken van haar crèmekleurige huis extra stevig op slot draaide, was vlak nadat ze een appje had gekregen van Chiara Giunta. 'Grote brand gezien in Via Carrafiello. Wie belt de burgerbescherming?', stond er bij een foto van een stapel brandend vuilnis, die een enorme hoeveelheid zwarte rook uitbraakte.

Rita Cappiello weet niet precies wie Chiara Giunta is. Het enige wat ze delen is een Zuid-Italiaanse postcode en een aantal Whatsappgroepen die in totaal drieduizend bewoners van Giugliano in Campania verbinden. Terra dei Fuochi, heten al die groepen: het Land van Vuur.

Ze bladert op haar telefoon door foto's van brandend afval, mannen in witte pakken en stapels smeulend plastic. 'Toen wij hier vijftien jaar geleden naartoe verhuisden, kwamen we voor de rust', zegt ze, terwijl ze met haar wijsvinger door de appjes zwiept. 'We wilden in het groen wonen; een fijne plek voor onze kinderen. Voor die keuze zijn we gestraft. Kijk. Nu zitten we klem tussen de stoephoeren en het vuilnis.'

De vuilnishopen in de straten van Napels zijn het bekendst, maar de duizelingwekkende hoeveelheid illegaal gedumpt vuilnis in de dorpen eromheen vormen een veel groter probleem in Italië. Dat bleek deze maand in volle omvang toen er in twintig dagen tijd acht kinderen stierven aan de gevolgen van kanker.

Hoewel een causaal verband tussen de tumoren en het in de grond begraven afval nooit wetenschappelijk is vastgesteld, achtten de meeste specialisten het wel zeer aannemelijk. Uit een vorig jaar gepubliceerd onderzoek van het ministerie van Volksgezondheid blijkt dat het aantal kankergevallen in deze regio tot wel eenderde hoger ligt dan het landelijk gemiddelde, en dan vooral onder kinderen tot 14 jaar. 'Hop, hop, hop, hop, zo ging het op de kinderafdeling', zegt Cappiello. 'Ik ben op geloof ik wel vijf begrafenissen geweest.'

Haar dorp, Giugliano in Campania, is zoals wel meer dorpen vlak boven Napels niet veel meer dan een serie kapotte wegen vol zwerfhonden en straatprostitutie. Tussen de vele betonnen hotels - kamers per uur te huur - duikt soms als een soort mestbloem een glimmend witte Ferrari op. Alsof het dorp wil zeggen dat zelfs in deze treurnis iets kan bloeien: de maffia. Of specifieker: de Napolitaanse camorra, de maffiaorganisatie die van oudsher rijk werd door drugs- en wapenhandel, maar sinds begin jaren negentig ook een monopolie verwierf in de afvalverwerking.

Dankzij spijtoptanten is de laatste jaren duidelijk geworden hoe de maffia geld kan verdienen aan het verwerken van afval. Het meest simpele antwoord: door niets te verwerken, maar het gewoon te dumpen. Een ton afval brengt rond de 100 euro op, terwijl het lozen ervan in een willekeurig weiland of een verlaten groeve praktisch gratis is. Vooral op chemisch en giftig bedrijfsafval - spul dat volgens Europese richtlijnen op een strikte manier behandeld moet worden - zijn de winstmarges hoog.

Casa Scarface

Een van de camorra-groepen die het meeste geld verdienden aan de illegale afvaldump is de Casalesi-clan uit Casal di Principe. Dat is het dorp, zo vertelt anti-maffia- burgemeester Renato Natale, waar rond de eeuwwisseling zowel de meeste moorden van Europa werden gepleegd, als de meeste Mercedessen verkocht. Het symbool van het kwaad was altijd 'Casa Scarface': een villa van maffioso Walter Schiavone die een perfecte kopie was van het huis van Tony Montana uit de film Scarface. Dat het afvalprobleem in Italië langzaam aan erkenning wint, is ook aan deze villa te zien. Nadat de Casalesi-clan de afgelopen jaren deels werd opgerold, was het burgemeester Natale die het gebouw twee weken geleden een nieuwe bestemming gaf: een oncologiecentrum.

Lees ook:

Afvallozingen Italiaanse maffia verhogen risico op kanker
Napolitanen hebben vaker kanker en een lagere levensverwachting door de jarenlange illegale lozing van giftig afval door de maffia. Dat is de conclusie van een onderzoek in opdracht van het Italiaanse parlement.

Het chemische afval wordt meestal verstopt tussen het reguliere huisvuil. Niet voor niets bleek een paar jaar geleden dat vijftien van de in totaal achttien vuilophaalbedrijven in Napels rechtstreekse banden met de camorra hadden. En niet voor niets bevonden zich rondom Giugliano alleen al 39 stortplaatsen waarvan, zo bleek later, 27 gevaarlijk afval bevatten. Dat is gevaarlijk omdat iedere regenbui die langs dat soort afvalhopen de grond intrekt, een giftig percolaat van zink, lood, asbest of erger in het grondwater achterlaat.

Er zijn overigens ook clans die niet eens de moeite nemen het afval te vermommen. Zij lozen hun vuilnis gewoon tussen de abrikozenbomen, waarna ze zigeuners betalen de hopen aan te steken. De giftige rookwolken die vervolgens over de dorpen trekken, verklaren de naam van de Whatsappgroep van Rita Cappiello: het Land van Vuur.

Lees verder onder de afbeelding.

Miljarden

Het gaat in totaal om een besmet gebied van bijna 300 vierkante kilometer - een driehoek boven de stad Napels met een omvang van grofweg het hele eiland Malta. Hoeveel gif daar precies ligt, is onduidelijk. Experts schatten dat er sinds begin jaren negentig zo'n 800 duizend illegale vaten per jaar in de bodem zijn verwerkt. De miljarden euro's die daarmee werden verdiend, en de maffiamoorden die bij dat soort bedragen horen, zijn volgens maffiaspecialist Roberto Saviano een van de redenen dat alles in deze streek 'de sfeer ademt van een eindstrijd'.

Maar het is vanochtend ook de streek waar het roze rugzakje van Giada (6) geduldig wordt volgeladen met chocoladecakejes van Kinder. Het is al kwart over negen, maar Giada mag van haar school wat later aanschuiven. Dat komt doordat ze elke dag tien verschillende medicijnen moet nemen, en daar soms wat misselijk van wordt.

Giada kreeg in januari 2013 voor het eerst kanker, vertelt haar moeder Rita Cappiello. Na een reeks succesvolle chemokuren leek ze genezen, maar de ziekte keerde vlak voor haar eerste schooldag in 2015 terug. Afgelopen januari, toen ze na een serie chemo's eindelijk weer wat krullen had, ging ze alsnog. Morgen viert ze haar verjaardag voor het eerst met klasgenootjes.

Cappiello pakt een vuistdikke map vol uitgeprinte e-mails. Hoe overtuigder ze raakte dat de kanker van Giada door het afval kwam, hoe meer brieven ze begon te schrijven. 'Ik heb geschreven naar premier Letta, premier Renzi en premier Gentiloni. Naar de Italiaanse president, de Raad voor de Rechten van de Mens, de Europese Commissie. Ik heb alle fractievoorzitters in zowel de Eerste als de Tweede Kamer een brief geschreven. Ik heb - Dio mio - zelfs de paus geschreven.'

Rita Cappiello en haar dochter Giada, die al jaren vecht tegen kanker. Beeld Nicola Zolin

Ze laat een van de mails zien. 'Even kijken. Deze was voor... ja, Kamervoorzitter Laura Boldrini. Nou, je ziet het: eigenlijk staat overal hetzelfde. Waarom laten jullie ons hier wonen? Tussen de prostitutie, de kanker en het afval? Waarom helpen jullie mij niet?'

Want dat is volgens veel bewoners in het Land van Vuur het voornaamste probleem: er wordt veel, maar dan ook veel te weinig gedaan de situatie te verbeteren. Zo nu en dan worden er weliswaar clans opgepakt waardoor de vuilniswagens steeds vaker uitwijken naar andere Italiaanse gebieden, Oost-Europa of Afrika. Maar de miljoenen tonnen gif die al in de grond zitten, blijven waar ze liggen. 'Er bestaat een soort politieke omerta rondom dit probleem', zegt Cappiello. 'Niemand schrijft mij terug omdat niemand wil toegeven dat ze dit al jarenlang toestaan.'

Mario De Biase leidt het inpakken van de giftige afvalbergen in Campanië. Beeld Nicola Zolin

Het gevolg is dat de huizenprijzen nog altijd kelderen en de lokale landbouw optater na optater krijgt. Hoewel nooit bewezen, heerst de gedachte dat groente en fruit uit het Land van Vuur kankerverwekkend is, zegt tomatenboer Giovanni Caruso (57). Caruso had tot een paar jaar geleden nog een boerderij vlak bij Giugliano, maar vanwege de aanhoudende prijsdalingen moest hij zijn land uiteindelijk verkopen.

Ironisch genoeg hielp hij de lokale clans daarmee nog steviger in het zadel. Veel van zijn grond werd via corrupte politici uiteindelijk herbestemd tot vuilstortplaats waardoor zijn akkers nu bezaaid liggen met koelkasten en uitgebrande auto's. 'Het is echt een walgelijke vorm van misdaad. Door het vulkaanas van de Vesuvius was dit een van de meest vruchtbare streken ter wereld. Buffelmozzarella, tomaten, aardbeien, citroenen, perziken; allemaal van topkwaliteit. En kijk nu eens: autobanden en asbest.'

Afvalberg Area X

Dat er weinig gebeurt, komt doordat de toch al stroperige Italiaanse bureaucratie hier nog een extra handrem kent genaamd camorra, zegt Mario De Biase (64), wiens organisatie belast is met de schoonmaak. Bovendien komt ook vanuit een andere hoek de het nodige tegengas, zegt hij. Talloze industriële bedrijven uit het noorden van Italië bespaarden jarenlang tot wel 80 procent aan afvalverwerkingskosten door met de maffia samen te werken. 'Geen van die bedrijven heeft zin geassocieerd te worden met een milieuramp.'

Zo zijn er verschillende wetenschappers die ieder causaal verband tussen het gif en de tumoren blijven ontkennen en zo kon De Biase, die nota bene een overheidsinstelling runt, pas na drie jaar gehakketak over vergunningen beginnen aan zijn eerste project: het schoonmaken van een 27 meter hoge afvalberg genaamd Area X. Omdat verbranden geen optie bleek vanwege de in dit geval chloor- en methaandampen, besloot hij het afgegraven vuilnis systematisch in te pakken in een speciaal type thermoplastic zodat het niet langer de grond in lekt. Na succesvolle testen is hij in december begonnen met het schoonmaken van de volgende zes hectares: Area Z.

Lees ook:

'Wat je in Gomorra ziet, lijkt sterk op de levens van wie hier opgroeien'
Na het boek en de film kwam er de televisieserie Gomorra. Terwijl de opnamen van het tweede seizoen in volle gang zijn, blijken de makers van de populaire serie over de Napolitaanse maffia zelf verstrikt geraakt in de onderwereld.

'Wat we doen lijkt te werken', zegt De Biase. 'Maar ik moet ook eerlijk zijn: het is bij lange na niet genoeg. Er zijn honderden, duizenden van dit soort plekken en wij zijn de enige die zo systematisch te werk gaan. In dit tempo zal Campanië nooit meer schoon worden.'

Niet voor niets komen ook steeds meer burgerinitiatieven op gang. Niet alleen Whatsappgroepen zoals die van Rita Cappiello, maar ook organisaties als 'Moeders van het Land van Vuur'. Een club ouders die door Loredana Barrisciano (47) werd opgericht nadat ze haar zoontje aan een hersentumor had verloren, en met een onuitputbare geestdrift geld inzamelt om buurtkinderen te testen op tumoren, zoals ook oudere mannen en vrouwen regelmatig worden getest op prostaat- of borstkanker.

Loredana Barrisciano verloor haar zoon aan een hersentumor. Beeld Nicola Zolin

'Ik doe dit om een simpele reden', zegt Barrisciano. 'In de 25 jaar dat ik hier woon, heb ik gezien hoe wij langzaam gewend raakten aan het vuil. We zijn gewend geraakt aan de camorra, aan de macht van het geld en aan het gevoel in je longen wanneer de zwarte rook opstijgt. Maar weet je waar mijn hart echt van breekt? Dat we sinds kort zelf beginnen te wennen aan kinderen die sterven aan kanker.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.