Hoe de Ierse grens zich ontpopt tot heetste hangijzer in Brexit-onderhandelingen

Britten en EU stevenen af op confrontatie

De Britten en de Europese Unie stevenen in december af op een harde confrontatie bij cruciale Brexit-besprekingen. Het breekpunt lijkt het verkeer van personen en goederen te worden over de bijna vijfhonderd kilometer lange grens tussen Ierland en Noord-Ierland, de enige landgrens tussen het Verenigd Koninkrijk en de rest van de EU.

Foto afp

Het is een van de drie dossiers waarop de EU-lidstaten 'voldoende voortgang' willen zien voor zij met Londen de toekomstige handelsrelatie willen bespreken.

Op het dossier van de rechten van EU-burgers in het Verenigd Koninkrijk en Britten op het vasteland lijkt wel vooruitgang te worden geboekt, en ook trekt de Britse premier Theresa May langzaam maar zeker de portemonnee voor de eindafrekening met Brussel. Maar als de kwestie met de Ierse grens niet wordt opgelost, zal Brussel de besprekingen over de handelsrelatie alsnog met drie maanden uitstellen.

De Britten hebben de grenskwestie altijd wat nonchalant benaderd. 'Zet maar grensposten neer als jullie dat willen, van ons hoeft het niet', is tot op de dag van vandaag het credo in Londen. Tussen de Britten en Ieren heeft altijd een speciale band bestaan en sinds 1923 bestaat er vrij verkeer van personen. Dus waarom zou dat niet mogelijk zijn na de Brexit?


Brussel en Dublin zijn niet onder de indruk van deze aanpak. Voor de Ieren is het bovendien een bewijs dat ze weer niet serieus worden genomen door de grote Britse broer. Het is tekenend dat May, toch al niet de geschiktste persoon voor een charmeoffensief, niet de moeite heeft genomen de grens persoonlijk te bezoeken en het Ierse parlement toe te spreken.

De grens tussen Ierland en Noord-Ierland. Foto anp

EU-onderhandelaar Michel Barnier is zo slim geweest die dingen wel te doen. Een recent bezoek van Boris Johnson aan Dublin maakte de situatie er nauwelijks beter op. Ierse diplomaten zeiden dat de Britse minister van Buitenlandse Zaken 'geen idee heeft van de praktische complicaties'. Voor de Ieren staat er veel op het spel: als het Verenigd Koninkrijk geen deal sluit met Brussel, wordt geen land harder getroffen.

De Brexiteers beschouwen de grens als een makkelijk op te lossen probleem dat Brussel, in samenwerking met de volgzame Ieren, tot grote proporties opblaast. De Britse oud-minister voor Noord-Ierse Zaken Owen Paterson beschuldigd de EU zelfs van 'chantage'. De Brexiteers weigeren te geloven dat de integriteit van de gemeenschappelijke markt op het spel staat, wijzend op de poreuze buitengrenzen aan de zuidkant van de EU waardoor afgelopen jaren meer dan een miljoen migranten zijn binnengekomen.

Foto afp

Wat Dublin (en Brussel) willen...

Ierland (en de Europese Unie) zien heil in wat een 'totaal-Ierse oplossing' wordt genoemd: de handelsregels blijven hetzelfde voor Ierland én Noord-Ierland. Daar is een 'zachte' Brexit voor nodig, waarin het Verenigd Koninkrijk bij de gemeenschappelijke markt en douane-unie van de EU blijft.

Maar de kans daarop is vooralsnog zeer klein, zodat het alternatief is dat Noord-Ierland een aparte status krijgt en wel via EU-regels functioneert. De grens tussen het koninkrijk en de EU komt dan op de Ierse Zee te liggen. Het is makkelijker om goederen te inspecteren in de havens van Belfast of Liverpool dan op het land. Belfast wordt dan de facto door Brussel bestuurd in plaats van Londen.

Deze oplossing heeft de steun van het bedrijfsleven en zou normaal gesproken voor de hand liggen, maar politiek ligt het gevoelig. Het zal zeker door de protestanten in Noord-Ierland worden gezien als een nieuwe stap in de richting van een Ierse hereniging. Dit onderwerp was dan ook door Dublin eerder dit jaar op de onderhandelingsagenda gezet.

Een extra complicatie is dat de regering van Theresa May staat of valt met steun van de Noord-Ierse protestanten. Akkoord gaan met de 'totaal-Ierse oplossing' zal worden gezien als verraad. Het kan leiden tot de val van May, die bij haar aantreden zo nadrukkelijk had beweerd dat de Conservatieve Partij de partij van de unionists is, die vinden dat Noord-Ierland Brits is.

Theresa May. Foto anp

Wat Londen wil...

De Britten willen een onzichtbare en onbemande grens, ongeacht de uitkomst van de Brexit-deal. Het midden- en kleinbedrijf kan wat Londen betreft ook in de toekomst gewoon zonder extra papierwinkel blijven handelen. Daarbij gaat het bijvoorbeeld om melk van Noord-Ierse koeien die in Ierland wordt gepasteuriseerd en daarna weer naar het noorden wordt teruggebracht. Grote ondernemingen gaan, als het aan de Britten ligt, vooraf alle documentatie op digitale wijze in orde maken. Inspecties zullen bij de bedrijven zelf plaatsvinden, en niet aan de grens.

EU-onderhandelaar Michel Barnier heeft de Britse voorstellen in de prullenbak gegooid, na ze te hebben gestempeld als dagdromerij. Na de Brexit, zo redeneert Brussel, zal de status van het Verenigd Koninkrijk niet verschillen met die van de Botswana, Bhutan of Bolivia. Als de Britten straks aparte handelsakkoorden hebben gesloten met grootmachten als de Verenigde Staten en India kan de grens, zo vrezen Europese landen, een open achterdeur worden waardoor chloorkippen, hormonenvlees en genetisch gemanipuleerd voedsel de EU binnenkomen. Als dat daadwerkelijk gebeurt, zal het Europese Hof van Justitie Dublin verantwoordelijk stellen.

Michel Barnier. Foto anp

Het punt dat de Britten proberen te maken is dat de oplossing verborgen ligt in de toekomstige handelsrelatie: hoe vrij de handel wordt, zo open kan de grens zijn. Maar de EU wil daar pas later over praten. Zo is er een Catch 22-situatie ontstaan. De Britse minister van Internationale Handel Liam Fox, een vooraanstaande Brexiteer, hekelde in dat verband pas nog 'de bendementaliteit' van de EU-lidstaten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.