Hoe de Hollanders Japan robotiseerden

Japan leek zich in de 17de eeuw af te keren van de westerse wereld. Maar Nederlandse techniek bleef hoogst welkom....

Toen in 1639 de Tokugawa shoguns van Japan besloten zich af te sluiten van de verderfelijke westers-christelijke wereld, lieten ze een kleine opening intact. De Nederlanders mochten handel blijven drijven vanaf hun nederzetting op het eiland Desima bij Nagasaki. Zij het kleinschalig. Meer dan twee eeuwen lang, tot de Amerikanen medio 19de eeuw nieuwe openingen afdwongen, leefde Japan geïsoleerd van de westerse technologische vooruitgang.

Tenminste, dat is het gangbare beeld van de geschiedenis van Japan. Volgens een Amerikaanse promovenda lieten de Japanners zich wel degelijk op grote schaal technologisch beïnvloeden door het Westen, en wel dankzij de goederen die de Nederlanders binnenbrachten. Dinsdag zal Martha Chaiklin die stelling verdedigen tijdens haar promotie aan de Universiteit Leiden op het proefschrift Cultural Commerce and Dutch Commercial Culture (CNWS-publicaties, ISBN 90-5789-086-0).

De japanologe Chaiklin onderzocht in Japanse bronnen en in de archieven van de VOC en haar opvolger, de Nederlandse Handels Maatschappij (NHM), de invoer van goederen in Japan. In case-studies behandelt ze geweren, klokken en glaswerk.

Deze producten werden de hele isolatie-periode door veelvuldig geïmporteerd, ontdekte de promovenda. Wat betreft de geweren ontzenuwt dat volgens haar meteen de stelling uit een beroemd boek uit de jaren zeventig, Giving up the Gun (Noel Perrin, 1979), dat de Japanners geweren hadden afgezworen. 'Vooral in de 19de eeuw haalden ze hun achterstand snel in. Ze vervingen ook de machtlock (een ontsteking met brandend lont) door de westerse flintlock (met een vuursteentje), maar alleen voor de elitetroepen.'

Hoeveel geweren, klokken en glaswerk de Japanners precies importeerden, weet Chaiklin niet. Handel met Japan vond niet alleen via de reguliere kanalen plaats. Zo gaven de Nederlandse fabrieken vaak 'giften' aan de shogun en zijn ambtenaren, als cadeau of als belasting. De Japanners hadden ook 'eisen': speciale bestellingen. In tegenstelling tot de Chinezen (die ook met Japan mochten handelen), smokkelden de Nederlanders bijna niet, ontdekte Chaitlin in de politiearchieven. 'Ze werden in elk geval niet gepakt.'

Klokken waren een gewild luxe-product, vervolgt ze. De Japanners wisten de technologie ervan ook snel onder de knie te krijgen. Zo hadden ze een ander tijdsysteem waarbij de dag werd ingedeeld in twaalf uren, zes voor de dag en zes voor de nacht. De lengte daarvan varieerde met de seizoenen - in de zomer bijvoorbeeld lange daguren en korte nachturen. 'Ze wisten de klokken al snel aan dat systeem aan te passen.'

Met hetzelfde mechaniek gingen ze ook andere dingen maken, zoals automatons. Deze bewegende apparaten, voorlopers van de hedendaagse Japanse robots, bootsten mensen en dieren na. Ze werden gebruikt als bewegende altaren bij festivals, of als speelgoed. 'De bekendste is een bediende die thee komt brengen, stopt als je het theeglas uit zijn hand neemt, en omkeert en teruggaat als je het lege glas terugplaatst.' Zulke technologie was overal in de Japanse maatschappij aanwezig.

'De Japanners liepen technologisch gezien zo'n twintig, dertig jaar achter', concludeert Chaiklin. 'Dat is voor die tijd helemaal niet veel. De technieken drongen alleen langzaam door tot bredere lagen van de bevolking.' Hoewel ze er verder weinig studie aan heeft verricht, denkt ze dat goederen als brandblusapparaten en snuiftabak eveneens zo ingang vonden in Japan.

De 42-jarige promovenda, inmiddels curator Aziatische geschiedenis van het Milwaukee Public Museum, ziet haar bevindingen als deel van het antwoord op de vraag waarom Japan eind 19de eeuw zo snel kon industrialiseren, zonder dat er een industriële revolutie was geweest. 'De Japanners waren al gewend aan nieuwe technologieën.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden