De Oeigoerse vluchteling Ablimit Tursun zit op bed in zijn studio in Gent, op zijn laptop een foto van zijn vrouw en kinderen.

Reportage Mislukte vlucht uit China

Hoe de hereniging van een Oeigoers gezin helemaal mislukte

De Oeigoerse vluchteling Ablimit Tursun zit op bed in zijn studio in Gent, op zijn laptop een foto van zijn vrouw en kinderen. Beeld Katja Poelwijk

Alles wijst erop dat de hereniging van de Oeigoerse vluchteling Ablimit Tursun met zijn gezin is misgelopen door geklungel van de Belgische ambassade in Beijing. ‘Ik durf niet te vragen wat er is gebeurd, ik ben bang dat ze verdwijnen.’ 

‘De politie is hier, papa, en ze nemen ons mee. Ze nemen ons mee naar het bureau, papa.’ Ablimit Tursun zat op de witte hoekbank in zijn studio in Gent, toen zijn vrouw en vier kinderen op 29 mei door de Chinese politie in Beijing werden opgepakt. Hij kon het allemaal horen, want op het moment dat het gebeurde, had hij zijn 17-jarige dochter Rahima aan de telefoon. ‘Alles komt goed meisje’, zei hij nog, maar Tursun wist dat alles zojuist was misgegaan.

De familie Tursun behoort tot de Oeigoeren, een etnische moslimminderheid uit de westelijke provincie Xinjiang. Zeker een miljoen van hen zit zonder proces opgesloten in heropvoedingskampen. De vader van het gezin heeft in België politiek asiel gekregen, maar alles wijst erop dat de hereniging met zijn gezin is misgelopen door fouten, of op zijn minst geklungel, van de Belgische ambassade in Beijing.

Waarschuwingen

Twee jaar geleden, toen Tursun op zakenreis was in Turkije, hoorde hij dat zijn broer gevangen was genomen. Teruggaan naar China was daarmee voor hem geen optie meer. ‘De waarschuwingen waren serieus,’ zegt Tursun. ‘Ik kon echt niet meer naar huis.’

Uiteindelijk kwam hij in België terecht, waar hij direct begon met de aanvraag voor gezinshereniging. Daarbij benadrukte Tursun dat discretie van groot belang was: als de Chinese autoriteiten zouden ontdekken dat zijn vrouw en kinderen wilden vluchten, zouden ze in gevaar komen. Toch reisde het gezin twee keer naar de Belgische ambassade in Beijing om papierwerk op orde te brengen. Op eigen initiatief, zegt een woordvoerder van het Belgische ministerie van Buitenlandse Zaken. Omdat de ambassade daarom vroeg, zegt Tursun. ‘Oeigoeren die Xinjiang verlaten, zijn direct verdacht. Ze worden in de gaten gehouden en vaak opgepakt door de politie.’

Politie in de hotelkamer

Op 26 mei vloog zijn vrouw Abula samen met de vier kinderen voor de tweede keer naar Beijing om een aantal formaliteiten af te handelen. De tickets en het hotel waren door iemand anders geboekt en ze kwamen ’s nachts aan, in de hoop minder aandacht op zichzelf te vestigen. Nog geen uur later stond de politie in hun hotelkamer. ‘Ze wilden weten wie ze waren, wat ze in Beijing kwamen doen en namen foto’s van hun identiteitskaarten’, vertelt Tursun. ‘De avond daarna klopten ze weer aan en stelden dezelfde intimiderende vragen. Mijn vrouw en kinderen hebben de hele nacht niet kunnen slapen en gingen de volgende namiddag doodsbang naar de ambassade. Ze waren blij toen ze veilig binnen waren.’

Abula dacht dat ze de papieren kon inleveren en met een visum op zak naar het vliegveld kon gaan. Toen het ambassadepersoneel vertelde dat het proces nog een maand of drie zou duren, raakte ze in paniek. Het gezin stond op het netvlies van de Chinese autoriteiten en Abula vreesde dat zij, als ze zouden terugkeren naar Xinjiang, de provincie nooit meer zouden kunnen verlaten. Of nog erger: naar de heropvoedingskampen zouden worden gestuurd.

Het is onduidelijk wat er vervolgens gebeurde. Volgens Tursun weigerde zijn vrouw de ambassade te verlaten en volgde er een discussie. Het ambassadepersoneel zou hebben volgehouden dat het gezin niet kon blijven en hen uiteindelijk naar de tuin hebben gedirigeerd, waar Abula met de kinderen ging zitten. Om twee uur ‘s nachts kwam de Chinese politie en werden ze meegenomen naar het bureau.

Een oude foto van Tursuns vrouw en vier kinderen. De kinderen zijn nu 5, 7, 15 en 17 jaar oud. Beeld AFP

Verdwijnen

Al die tijd luisterde Tursun mee via de telefoon. ‘Mijn dochter had oortjes in, ze hadden het niet in de gaten’, vertelt hij. Na een verhoor mocht het gezin terug naar het hotel, waar zij nog twee dagen verbleven. In de vroege ochtend van 31 mei, trapte de politie de kamerdeur in en zag Tursun, die net via een videoverbinding met hen kletste, hoe de telefoon werd afgepakt, en zijn familie werd meegenomen. Ze waren achttien dagen lang onbereikbaar.

‘Toen ik weer kon bellen, bleken ze thuis in de stad Ürümqi te zijn,’ zegt Tursun. Zijn vrouw heeft nooit verteld wat er in de tussenliggende periode is gebeurd. ‘Daar is ze te bang voor. En ik vraag ook niets: als er nog iets fout gaat, vrees ik dat zij weer verdwijnen. Ieder woord wordt afgeluisterd en ze worden elke dag gecontroleerd door agenten.’

‘Onverantwoorde actie’

In Belgische en internationale media werd de ‘onverantwoorde en roekeloos onzorgvuldige’ actie gehekeld, omdat de ambassade het gezin in gevaar heeft gebracht. De vraag die daarbij onbeantwoord bleef: heeft de ambassade de politie gebeld, binnengelaten, en de familie daarmee uitgeleverd aan een regime dat Oeigoeren onderdrukt? Of betrad de politie het terrein op eigen initiatief en heeft ze zich dus ongevraagd op Belgisch grondgebied begeven?

Een woordvoerder van het Belgische ministerie van Buitenlandse Zaken zei eerder tegenover The New York Times dat Abula de voortuin van de ambassade niet wilde verlaten, maar aan de telefoon bezweert zijn collega dat het verhaal anders in elkaar zit. ‘De vrouw had de ambassade al verlaten en eenmaal op de stoep hoorde zij van iemand aan de telefoon dat ze terug naar binnen moest. Dat kon natuurlijk niet. Er ontstond een discussie aan het hek. Daar kwam de politie op af.’ Hij benadrukt: ‘Ze zijn gearresteerd op Chinees grondgebied.’

Volgens Amnesty International moet er een intern onderzoek plaatsvinden om uit te zoeken wat er precies is gebeurd, ook om herhaling te voorkomen. De mensenrechtenorganisatie maakt zich zorgen over het lot van de vrouw en haar kinderen. ‘Volgens het Europees Verdrag van de Rechten van de Mens mag je iemand niet terugsturen naar een plek waar mensenrechten worden geschonden’, zegt Wies De Graeve, directeur van Amnesty International Vlaanderen.

Tursun wacht op nieuws over de hereniging met zijn vrouw en kinderen. Hij heeft ze al twee jaar niet meer gezien. Beeld Katja Poelwijk

Selfie

Zowel Amnesty International als het Belgische ministerie van Buitenlandse Zaken onderstrepen dat de hereniging van het gezin op dit moment prioriteit heeft. ‘We zijn daarover in contact met de familie zelf en de Chinese autoriteiten’, zegt een woordvoerder van Buitenlandse Zaken. ‘Als blijkt dat het nuttig is, sturen we een diplomaat naar Xinjiang om hun reis naar België voor te bereiden.’

Ondertussen wacht Tursun in zijn kale studio in Gent op nieuws. Buiten raast een trein voorbij, binnen zit hij op de witte leren bank met zijn laptop op schoot en kijkt naar de foto’s die hij van zijn gezin heeft. Het is nu twee jaar geleden dat hij zijn kinderen voor het laatst heeft gezien. De jongste, Khadija, is ondertussen alweer 5 jaar oud. ‘Deze hier, die is mooi’, zegt hij bij een selfie die door de 17-jarige Rahima is gemaakt, met haar broertjes en zusje om haar heen. ‘Ik dacht dat ik ze snel weer zou zien’, zegt hij zacht. ‘Nu weet ik niets meer zeker.’

22 landen klagen bij VN over situatie van Oeigoeren

De massale detentie van Oeigoeren is deze week voor het eerst aangekaart door meer dan twintig landen, waaronder Groot-Brittannië, Japan, Duitsland en Nederland. In een gezamenlijke brief aan de Mensenrechtenraad van de Verenigde Naties, roepen de ambassadeurs van 22 lidstaten China op om internationale experts toe te laten tot Xinjiang, en de mensenrechten en fundamentele vrijheden te respecteren.

Volgens Vanessa Frangville, professor aan de Université Libre de Bruxelles, neemt het aantal Oeigoeren in België toe. Zij doet al enkele jaren onderzoek naar de Oeigoerse diaspora. ‘Tien jaar geleden woonden er zo’n tien Oeigoeren in België, nu schat ik dat het er tussen de 160 en de 200 zijn.’

Het is moeilijk te zeggen hoeveel Oeigoerse vluchtelingen naar België en Nederland komen, zegt een woordvoerder van Vluchtelingenwerk Nederland, omdat mensen niet op hun etniciteit worden geregistreerd. Het aantal vluchtelingen uit China is de afgelopen tien jaar in beide landen echter ongeveer gelijk gebleven: in België schommelt het tussen de 200 en 400 aanvragen per jaar, in Nederland zijn het er jaarlijks ook zo’n 300. Het is niet bekend of dit Oeigoeren, of bijvoorbeeld Tibetanen betreft.

Gevangen in een heropvoedingskamp om een goede Chinees te worden

Naar schatting zo’n miljoen Oeigoeren, Kazachen en andere islamitische minderheden zitten vast in Chinese heropvoedingskampen. Een soort kostscholen, zegt Beijing. De gruwelijke verhalen van oud-gevangenen doen iets anders vermoeden. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden