HOE DE GEURIGE KRUIDNAGEL IN ROOK OPGAAT

HET platteland van Ambon - dat helemaal niet plat is, maar zich in het binnenland over heuvels met soms steile hellingen plooit - biedt de aanblik van een weelderige tropische jungle....

'Van oudsher draait het hele leven hier om de kruidnagel', zegt een hoge ambtenaar op het kantoor van gouverneur Latuconsina. 'Het is niet zomaar een handelsgewas, maar het heeft het hele leven van de bevolking beïnvloed. Vroeger, in de tijd van de Verenigde Oostindische Compagnie, was dat misschien niet zo'n gunstige invloed. Maar wel hebben de Molukken met de handel in kruidnagels en andere specerijen toegang gekregen tot de wereldmarkt. Voor veel boeren waren de kruidnagelbomen zo belangrijk, dat ze die als hun eigen kinderen beschouwden.'

Vier eeuwen geleden was het de geurige kruidnagel die Cornelis de Houtman met zijn door Hollandse heren gefinancierde zeilschepen naar de Molukse Specerij-Eilanden lokte. Alleen dáár bloeiden de zachtgele bloemknopjes die, in de tropenzon tot bruine nagels verdroogd, toen nog door Arabische kooplieden over land naar Europa werden gebracht.

In Europa was veel vraag naar kruidnagel, nootmuskaat en foelie. De boeren zagen toen nog geen kans om hun veestapel een barre winter lang te voederen en daarom werden de meeste beesten in het najaar geslacht. Het vlees moest worden ingemaakt, en daarvoor waren pekel en specerijen nodig. De in 1602 door Hollandse en Zeeuwse kooplieden opgerichte VOC was erop uit het monopolie op de handel in kruidnagels te verwerven, en was daartoe gemachtigd niet alleen verdragen te sluiten met plaatselijke vorsten, maar ook gewapenderhand hele gebieden te veroveren.

Toen Steven van der Haghen de Portugezen in 1605 uit Ambon had verdreven, kon hij daar het eerste kruidnagelmonopolie voor de VOC vestigen. Met het nootmuskaat-eiland Banda had de VOC echter meer moeite: daar werden de Hollanders smadelijk in de pan gehakt toen ze er een fort wilden bouwen. De enige overlevende van het bloedbad was een nieuwkomer, Jan Pieterszoon Coen geheten. Toen Coen het tien jaar later tot gouverneur-generaal had geschopt, keerde hij terug om wraak te nemen.

Hele dorpen werden uitgeroeid; van de vijftienduizend inwoners van Banda waren er bij Coens vertrek nog maar duizend over. Maar de nootmuskaatbomen mochten natuurlijk niets te lijden hebben van die ontvolking, en daarom had de gouverneur-generaal op de heenweg alvast honderden slaven gekocht. (Aan het veelvuldig gebruik van slaven door de VOC is pas begin vorige eeuw een einde gekomen.)

Door de voortdurende oorlogen met de Spanjaarden in het noorden van de Molukken ging de kruidnagelcultuur daar te gronde, dus moesten Ambon en de andere eilanden in het zuiden maar méér produceren. De VOC dwong de boeren nootmuskaat en kruidnagel te planten op het land waar ze hun voedsel verbouwden, maar vernietigde de bomen even zo goed als dat nodig werd geacht om de prijs op peil te houden. De Compagnie maakte dan ook fabelachtige winsten, twintig- tot dertigduizend gulden per scheepslading.

Pas tegen het eind van de achttiende eeuw ging de VOC haar ondergang tegemoet, uitgeput door kostbare oorlogen en haar eigen corruptie. De genadeslag werd toegebracht door de Fransen en Arabieren, die jonge kruidnagelboompjes naar Mauritius en Zanzibar wisten te smokkelen, waardoor de Hollanders de controle over de wereldhandel verloren.

Die eeuwen van koloniale roofbouw zijn de Molukken nooit te boven gekomen. Maar hoewel de Indonesische kruidnagel op de wereldmarkt kansloos is tegenover het goedkopere Afrikaanse produkt, vormt hij op de Molukken nog altijd het belangrijkste handelsgewas. Weliswaar vindt de Molukse kruidnagel niet langer zijn weg naar de Europese dis, in Indonesië zelf bestaat nog veel vraag naar de gedroogde bloemknopjes, die de typisch Indonesische kretek-sigaretten zo'n doordringend aroma geven. De omzet van kreteks (die hun naam ontlenen aan het knisperende geluid van de brandende kruidnagels) is de afgelopen tien jaar ruimschoots verdubbeld. In 1993 lag de jaarproduktie op 145,5 miljard sigaretten - en de vraag stijgt nog ieder jaar met ongeveer 16 procent.

Op Ambon wordt de kruidnagel dan ook nog altijd in ere gehouden. Het kantoor van de Bank Nasional Indonesia in Ambon-stad, dat met wat goede wil misschien als 'post-modern' kan worden aangeduid, bekroont elk van zijn pilaren met een kloeke gestileerde kruidnagel: een bol omkranst door vier schutblaadjes.

'De kruidnagel is nog altijd onze primadonna', zegt Hengky Souhuwat, de boekhouder van de dorpscoöperatie Senyum (Glimlach) in Hutumuri aan de zuidkust van Ambon. Maar zijn gezicht betrekt. 'Tenminste, dat was zo totdat de regering zich er eind jaren zestig mee ging bemoeien en besloot de kruidnagelteelt uit te breiden - eerst over zes andere provincies, later zelfs over veertien.'

Tot dan toe waren de kruidnagels alleen op de Molukken verbouwd. Maar de kretek-industrie werd steeds gulziger en er moesten zelfs kruidnagels uit Zanzibar worden geïmporteerd. De Molukse boeren konden op een goed moment wel twaalfduizend rupiah per kilo vangen. Ook in de andere provincies begon men daarom ijverig met het planten van kruidnagelboompjes, die al groeiend ieder jaar meer vrucht afwierpen. De prijs begon te zakken: van 7.200 rupiah per kilo in 1989 naar 5.700 rupiah in 1990 en 4.500 rupiah in 1991. Sindsdien zweeft de prijs tussen de twee- en drieduizend rupiah per kilo.

Er zijn al boeren die hun kruidnagelbomen in brand steken - net als in de tijd van de Verenigde Oostindische Compagnie. Want met die paar gulden komt een boer niet uit de kosten. Ahmad Uweng en zijn vrouw Nur plukken en drogen de kruidnagels zoveel mogelijk zelf. Maar als de bomen - Ahmad heeft er een stuk of honderd van zijn vader geërfd - goed in de knop zitten, moet hij toch zes of zeven arbeiders inhuren, want de kruidnagels moeten precies op het juiste moment worden geplukt. 'Maar aan het eind van de dag nemen de plukkers de helft van de oogst mee - want als je ze moet betalen ben je gauw twee keer zoveel kwijt', rekent Ahmad voor. 'Dat kost je vijfduizend rupiah de man per dag.'

Vorig jaar heeft hij nog drieduizend rupiah per kilo voor zijn kruidnagels gekregen, maar hoe de prijs dit jaar zal uitpakken kan hij nog niet inschatten. 'Aan wie verkoopt u de oogst - zeker aan de dorpscoöperatie?' tracht de meegekomen ambtenaar van de provinciale voorlichtingsdienst het gesprek in goede banen te leiden. Want hebben ze op het kantoor van de gouverneur niet met grote stelligheid verteld dat de boeren hun kruidnagels alleen aan hun coöperatie mogen verkopen? Maar nee. Dit gehucht, Wanat, heeft helemaal geen coöperatie en Ahmad brengt zijn kruidnagels dus nog net als vroeger naar een Chinese koopman in Ambon-stad.

Sinds 1980 zijn de dorpscoöperaties, waarvan alle boeren lid behoren te zijn, officieel de enige die de kruidnageloogst mogen opkopen. Via de regionale centra van de coöperaties wordt de oogst doorverkocht aan de BPPC, het in 1990 opgerichte Agentschap voor Kruidnagelhandel en -voorraadbeheer dat wordt geleid door president Suharto's jongste zoon, Tommy. De kretek-fabrieken zijn bij decreet verplicht hun kruidnagel alleen bij de BPPC te betrekken. En daarmee is de kruidnagel in feite terug bij af: in de zeventiende en achttiende eeuw ingekapseld in het monopolie van de Verenigde Oostindische Compagnie, en nu in dat van de presidentszoon.

In een voor de GATT bestemde working paper betracht de BPPC de nodige bescheidenheid over haar schone taak: de kruidnagelboeren te verzekeren van een redelijke prijs voor hun oogst. 'Het agentschap schijnt zijn doel, de ontwikkeling van het welzijn der boeren, nooit optimaal te verwezenlijken', schrijft de BPPC over zichzelf. 'Dat is toe te schrijven aan bepaalde factoren, bijvoorbeeld dat de dorpscoöperaties er nog niet in zijn geslaagd hun rol als belangrijkste schakel in de kruidnagelhandel optimaal te vervullen. Dit houdt ongetwijfeld verband met het kapitaal waarover de dorpscoöperaties beschikken om de kruidnagels van de boeren te kopen.'

De Wageningse landbouwsocioloog Otto Hospes kan uit eigen ervaring vertellen wat dat in de praktijk betekent. 'De dorpscoöperaties zijn bedoeld om de boeren te redden uit de klauwen van de handelaren en hen een stabiele prijs te garanderen. Maar ze vissen voortdurend achter het net - althans in de Molukken. De kruidnagels worden opgekocht door allerlei handelaren en agenten. Dat zijn bijvoorbeeld rondreizende kledingverkoopsters, die hun waren ruilen voor kruidnagels. Of dorpswinkeliers. Of agenten van de kretek-fabrieken, die naar de wat grotere dorpen komen om kruidnagels te kopen.

'De belangrijkste schakel vormen de Butonezen uit Sulawesi, die zich sinds eind vorige eeuw als migranten op Ambon hebben gevestigd. Veel Butonese seizoenarbeiders die vroeger meehielpen bij de kruidnagelpluk zijn agent geworden voor een Chinese handelaar. De oogst wordt al gekocht als hij nog aan de boom hangt, en het is opmerkelijk hoeveel verstand sommige Butonese vrouwen hebben van kruidnagelbomen en hoe goed ze de oogst kunnen voorspellen. Je hoort nooit iets over die rol van de Butonezen - de opkoop berust tenslotte officieel bij de dorpscoöperaties maar hùn aandeel is in wezen niet meer dan 2 à 3 procent. Het meeste wordt opgekocht door de Butonezen, die het doorverkopen aan de Chinezen - en zo komt het dan bij de coöperaties.'

Volgens Hospes heeft de overheid een fout begaan door de coöperaties ieder jaar een vast krediet te verstrekken voor de aankoop van kruidnagels. De bomen bieden namelijk maar eens in de twee of drie jaar een goede oogst, in de andere jaren valt er weinig te kopen. De overbodige kredieten noodden volgens Hospes tot misbruik door de coöperatiebesturen. Veel coöperaties slaagden er na verloop van enkele jaren niet meer in hun kredieten terug te betalen, waarna de banken de geldkraan dichtdraaiden.

In de air conditoned kantoren van de BPPC, dat machtige monopolie dat de schakel vormt tussen de boeren en de kretek-fabrikanten, staren twee jonge yuppen uit het raam, dat een wijds uitzicht biedt over het met een bruine smogdeken toegedekte centrum van Jakarta. Praten doen ze alleen met tegenzin, en op voorwaarde dat hun naam niet in de krant komt. Jazeker, bevestigen ze verveeld, de BPPC wordt geacht àlle kruidnagels die in Indonesië worden geproduceerd op te kopen.

'Indonesië verbruikt zelf 80 duizend ton van zijn produktie, die gemiddeld op 110 duizend ton per jaar ligt', dreunt een van het tweetal op. 'Er is dus een jaarlijks overschot van 30 ton, zodat we inmiddels een voorraad van 250 ton hebben opgebouwd.' Hij zwijgt. De vraag wat er met al die duizenden kilo's kruidnagels moet gebeuren hangt zwaar boven de glanzende vergadertafel.

'Wij zoeken naar andere toepassingsmogelijkheden, zoals insektenverdrijvende middelen', oppert zijn collega monter. Maar helaas. 'Het onderzoek heeft nog geen bevredigende resultaten opgeleverd, we kunnen de concurrentie met andere produkten niet aan.' Hij slaat het ene been over het andere en beziet peinzend zijn modieuze leren schoenen. 'In Duitsland schijnt te worden onderzocht of kruidnagels bruikbaar zijn als medicijn tegen aids', voegt hij er zonder veel overtuiging aan toe.

'We moeten de produktie omlaag zien te brengen', biedt de ander als oplossing aan. 'De meeste kruidnagelboeren verbouwen niets anders, en nu stimuleren we hen om ook andere gewassen te gaan planten. Nee nee, wij geven alleen voorlichting - geen geld.'

Meer dan tweeduizend kilometer verderop hebben Ahmad en Nur Uweng in hun Molukse desa hun eigen conclusies getrokken. 'Wij zijn al steeds meer andere dingen aan het verbouwen', zegt Nur, die met de jongste baby in haar armen midden in de vrijwel ongemeubileerde voorkamer van hun houten huisje staat. 'Wat koffie en vanille, wat bananen en papaya - en we willen ook iets met cacao gaan doen.'

De welriekende kruidnagel, de primadonna van de Molukken, is veranderd in een armlastige oude vrijster die de boeren liever kwijt dan rijk zijn.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden