Beschouwing

Hoe de eerste erectie op het Nederlandse filmdoek te zien was

Naakt is het hoofdthema van het Nederlands Film Festival, dat 25 september begint. Het is ook het handelsmerk van Nederlandse films uit de jaren zeventig. Twee slimme kwajongens legden daarvoor de basis. Hoe gingen zij te werk?

Scène uit Turks Fruit. Beeld -

'De anekdote die u noemt, hoor ik voor het eerst!' Filmmaker Pim de la Parra reageert vanuit Paramaribo stellig. De vraag was of het waar is dat, zoals het verhaal gaat, hij en zijn kompaan Wim Verstappen met Paul Verhoeven ooit de weddenschap aangingen wie de eerste erectie zou tonen in een Nederlandse publieksfilm. Wel is De la Parra de eerste om te beamen dat hij en Verstappen op het breukvlak van de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw hun films wilden maken 'ongehinderd door het toen heersende calvinisme van de redacteuren van het blad Filmforum en van de heren bestuurders van de Nederlandse Bioscoop Bond en die van het Productiefonds voor Nederlandse films en de heren en dames van de Centrale Commissie voor de Filmkeuring'. Een hele mond vol, die erop neerkomt dat het duo de boel eens lekker wilde opschudden.

Ze behoorden tot de eerste lichtingen studenten aan de in 1958 opgerichte Filmacademie en zagen zich, vervuld van dadendrang, gedwarsboomd door bovenstaande opsomming. Die verouderde wereld gingen ze te lijf met een eigen tijdschrift (Skoop) en vooral met veel films. Films die wilden vieren wat de makers om zich heen zagen gebeuren in de jaren zestig: vrijheid, blijheid, individualisme. Films ook die in hun snelle en goedkope manier van maken de invloed van Franse voorbeelden uit de nouvelle vague ademden. Maar waar die laatste ook vaak grote maatschappelijke ontwikkelingen een plek gaven, concentreerden de Nederlanders zich vooral op het individuele. En werd vrijheid en blijheid opmerkelijk vaak vertaald in seks. Was bloot in het dagelijks leven een uitvloeisel van de op vrijheid gerichte maatschappelijke ontwikkelingen, in de film was het het wapen waarmee de vrijheid bewerkstelligd werd.

 
Het lijkt een flauw cliché, maar het valt in 2013 echt op: hoe makkelijk truitjes en andere kleren werden uitgetrokken in Turks Fruit.

Heart Beat Fresco
'Volgens mij begon het pas goed in 1966, met Heart Beat Fresco, waarin Cox Habbema en Marina Schapers half ontbloot te zien zijn', zegt De la Parra. Heart Beat Fresco, een tien minuten durende film waarin niet wordt gesproken, toont ons een dag uit het leven van een kunstschilder met een ernstig gebrek aan inspiratie. Wel rookt hij dat het een lieve lust is en deelt hij twee keer het bed met een opzichtig naakte vrouw.

Het was 1966 en het duo voorzag problemen met de filmkeuring. Waarop ze de voorzitter persoonlijk uitnodigden te komen kijken naar de film. De la Parra: 'Om hem te verduidelijken welke kunstzinnige oogmerken we met het verhaal hadden. Dat is ons toen wonderwel gelukt! De film kwam ongeschonden door de Filmkeuring.' De retorische vaardigheid van het duo zou ze later nog goed van pas komen.

Tien minuten Heart Beat Fresco was het begin van de rebellie die Nederland te verduren kreeg. En van de zegetocht van Pim & Wim, als we De la Parra mogen geloven: 'De film draaide als voorfilm van Onschuldige tovenaars van Andrej Wajda wekenlang in de Amsterdamse bioscoop Kriterion en Ischa Meijer, die daar toen als student werkte, vertelde ons sappige verhalen van mannen die het programma twee tot drie maal kwamen zien, maar na Heart Beat Fresco door de achterdeur wegslopen. Zo hebben wij met onze korte film de Nederlandse distributie en exploitatie van een beroemde kunstzinnige Poolse film tot een succes gemaakt.'

Ook in de later gemaakte lange speelfilms Liefdesbekentenissen (Wim Verstappen, 1967, waarin de geest van Truffauts Jules & Jim rondwaart) en Obsessions (Pim de la Parra, 1969, waarin de geest van Hitchcock zweeft) schuilt de provocatie uiteindelijk toch vooral in het letterlijke naakt. Het zijn in al hun onvolkomenheden psychologische drama's die zich weinig gelegen laten liggen aan wat er in de wereld om de personages heen gebeurt, des te meer aan wat er in hun hoofden omgaat; en dat heeft niet zelden met seks te maken. Zoals Willeke van Ammelrooy, later veelvuldig actrice in films van het duo, ooit zei: 'Pim en Wim waren beiden volledig geobsedeerd door seks. Wat me in hun films zo irriteerde, was dat het bloot uitsluitend bedoeld was voor de verkoop van de film.'

Cox Habbema en Rob Stam in Heart Beat Fresco. Beeld -

Pioniers van de lange fictiefilm
En daar had Van Ammelrooy een punt. Wat het Scorpio-duo voor ogen stond, was een Nederlandse filmproductie van de grond krijgen in een land waarin nauwelijks speelfilms gemaakt werden. Puur omdat het zo verschrikkelijk leuk was om een film te maken. In een interview op de dvd van Blue Movie (1971), zegt De la Parra: 'We wilden pioniers zijn op het gebied van de lange fictiefilm en dat waren we ook. Als je zei dat je een film ging maken, stond het de volgende dag op de voorpagina van alle kranten.' En Verstappen: 'Er is niks zo mooi als een rij voor de kassa waarvan de achterste mensen bang zijn dat ze er niet meer in zullen komen.'

Maar met hun hang naar vermaak en in hun drang veel en snel films te maken, kregen ze maar mondjesmaat geld van de overheid (via onder meer het in 1956 opgerichte Productiefonds voor Nederlandse Films), die hun plannen vaak als inhoudelijk zwak beoordeelde - en trouwens ook wel vaak olijk geschoffeerd werd. Zo gaat het verhaal dat de aanhef van brieven van het duo aan het ministerie steevast luidde: 'Aan het Ministerie van Kutluur.' Dus moesten de productiekosten van hun films zo snel mogelijk worden terugverdiend. Waartoe ze publicitair geen middel schuwden. En daar kwam dat bloot dan weer goed van pas.

Minder goed van pas kwam een strenge beoordeling, of zelfs vertoningsverbod, door de filmkeuring; dat maakte een groot publiek bij voorbaat onmogelijk. Dat instituut liep in die dagen weliswaar op zijn laatste benen (en zou in 1977 worden opgeheven), maar was in die jaren qualitate qua nog altijd invloedrijk. Het Scorpio-duo had al meerdere malen met de filmkeurders te stellen gehad. Zo werd Schermerhoorn, een homo-erotisch avontuur van een door Ramses Shaffy gespeeld personage in hetzelfde jaar dat Heart Beat Fresco werd goedgekeurd, verboden wegens 'de behandeling van een thema in de homofiele sfeer', zoals De la Parra de reden omschrijft.

Al die akkefietjes waren voor Wim Verstappen aanleiding de filmkeuring te willen 'opblazen'. En hij deed dat met een voor Scorpio grote film: Blue Movie.

Blue Movie (1971) Beeld -
Festivalthema

Hoofdthema op het Nederlands Film Festival: Naakt, 'waar blootgeven in al zijn facetten centraal staat'. In het filmprogramma zijn onder meer opgenomen: Begrijp je nu waarom ik huil? (Louis van Gasteren, 1969), Spetters (Paul Verhoeven, 1980), Kan door huid heen (Esther Rots, 2009) en Nieuwe tieten (Sascha Polak, 2013). Opvallend weinig films van het duo Pim & Wim. Blue Movie ontbreekt. Er is een vertoning van Pim de la Parra's Mijn nachten met Susan, Olga, Albert, Julie, Piet & Sandra (1975). En in een aan het hoofdthema verwante Ode aan Sylvia Kristel (met uiteraard Emmanuelle en Michiel van Erps documentaire Sylvia Kristel: Nu) draait De la Parra's Frank & Eva. Living Apart Together. Een festivalwoordvoerder: 'We waren op zoek naar een bredere opvatting van het thema Naakt.'

Dankbaar gebruikmakend van de toen nog volop in aanbouw zijnde Bijlmermeer toont Verstappen in Blue Movie een flat waarin buren elkaar op de galerij tegenkomen met lege theekopjes in hun handen, wat niet duidt op een gebrek aan suiker, maar op behoefte aan snelle seks. Het is een wereld waarin ex-gedetineerde Michael (hij zat vijf jaar in de gevangenis omdat hij seks had met een 15-jarig meisje) zich direct uitstekend thuisvoelt en volop participeert - wat de makers de gelegenheid bood zo'n beetje elke actrice zich gezwind te laten uitkleden. Na een tijdssprong op de helft van de film heeft Michael van zijn galerij een seksclub gemaakt die wordt bezocht door bewoners van uiteenlopende leeftijd en pluimage. Tegen zijn reclasseringsambtenaar zegt hij: 'Dit is wat er op dit moment in Nederland gebeurt.' Voor de serieuze toon - want serieus wilde Verstappen wel degelijk óók zijn - is de door Kees Brusse gespeelde buurman verantwoordelijk, die als antropoloog uiteenzettingen geeft over de gelijkenis tussen mensen en apen, waarbij hij een voorkeur aan de dag legt voor de aap, die 'niet zo geobsedeerd is door seks'. Na een drama op zijn club zweert Michael ten slotte de ongebreidelde seks af en vindt rust in de armen van een alleenstaande moeder.

'In strijd met de goede zeden'
Blue Movie werd in 1971 door de filmkeuring verboden, omdat 'delen ervan in strijd zijn met de goede zeden'. Een door het instituut vaker gebruikte formulering om pornofilms te verbieden. Verstappen liet het er niet bij zitten en ging in beroep. De intellectueel Verstappen overblufte de keurders met een uitgebreide uiteenzetting waarbij hij onder meer het uiteindelijke normbesef van de makers en de ideeën over religie en seksualiteit van schrijver Simon Vestdijk gebruikte. Met succes. Waarna de film alsnog werd goedgekeurd voor een publiek van 18 jaar en ouder - commercieel gezien niet per definitie een vervelend oordeel.

Het oordeel van de filmkeuring in tweede instantie stelde dat Blue Movie 'toch niet in strijd moet worden geacht met de goede zeden, omdat de film als geheel stelling neemt voor een intelligente en genuanceerde, d.w.z. juist niet obscene en uitsluitend lichamelijke benadering van de lichamelijke sexualiteit'.

De publiciteit was immens, de bezoekcijfers waren dat vervolgens ook: Blue Movie is met ruim 2,3 miljoen bioscoopbezoekers een van de best bezochte Nederlandse speelfilms. En hij maakte het Scorpio-duo miljonair - waarna het bedrijf een paar jaar later alsnog failliet ging trouwens.

Opnieuw en meer dan ooit schuilt het provocerende louter in de paar expliciete en verhaaltechnisch onnodig lange seksscènes, waarmee Verstappen en De la Parra dus uiteindelijk de doelen van Scorpio verwezenlijkten: het overbodig maken van de filmkeuring en het maken van een commercieel succesvolle film. Een film bovendien die maakte dat daarna in Nederland niemand ook nog maar ergens van schrok. Want ja, als die weddenschap er toch wél is geweest, hebben Pim en Wim hem gewonnen: na een half uur is-ie, voordat hij tussen de benen van zijn buurvrouw (Carry Tefsen) verdwijnt, vol in beeld, de erectie van hoofdpersoon Michael (Hugo Metsers). Volgens De la Parra onbedoeld: 'Wim wilde dat ze staande tegen de muur zouden vrijen. Toen bleek Hugo's geslachtsheer steeds omhoog te komen en hoewel Jan de Bont heeft gepoogd dat buiten het onderkader te houden, bleek tijdens het bekijken van de rushes dat de beste scène toch die was waarin die erectie enkele seconden vanuit het onderkader het beeld in floepte.'

Het shot plaveide de weg voor een generatie cineasten die in de jaren zeventig in hun films vierden wat de jaren zestig hadden veroverd. Je ziet dat het best terug in Turks Fruit (Paul Verhoeven, 1973), nog altijd de succesvolste en volgens sommigen beste Nederlandse speelfilm aller tijden. In tegenstelling tot Blue Movie is dat geen gedateerde film. Het ontroerende verhaal staat als een huis. Het acteren van Rutger Hauer en Monique van de Ven is ongemeen sterk - de klik tussen beiden is onmiskenbaar. Ritme, tempo en montage doen net als het camerawerk allerminst archaïsch aan. Als je door het jarenzeventiguiterlijk heen kijkt, is Verhoevens film nauwelijks verouderd. Op één ding na dan: er worden opvallend vaak weinig of geen kleren gedragen. Dat lijkt een flauw cliché, maar het valt in 2013 echt op: hoe makkelijk truitjes en andere kleren worden uitgetrokken - en hoe weinig ondergoed zich daaronder bevindt. Zo makkelijk dat het vanzelfsprekend lijkt, allerminst een provocatie; alsof het daadwerkelijk de gewoonste zaak van de wereld was in die dagen. En waarschijnlijk was dat dus ook zo, mede dankzij dat ene shot in Blue Movie.

Pim de la Parra mag de weddenschap ontkennen en het toeval benadrukken waarmee ze geschiedenis schreven, hij schroomt niet te concluderen: 'We voelden ons na Blue Movie als filmpioniers zeer geslaagd en belangrijk als artistiek-cultureel-maatschappelijke vernieuwers.'

Paul Verhoeven

Die andere Nederlandse filmmaker die in de jaren zeventig zijn naam vestigde, Paul Verhoeven, is iets minder stellig over de weddenschap: 'Als het al zo is, en het zou kunnen, dan was het vooral gekscherend bedoeld.' Wat vaststaat is dat terwijl Pim en Wim hun Blue Movie maakten, producent Rob Houwer van zich deed spreken.

Hij had de rechten gekocht van Albert Mols Wat zien ik..., een boekje bestaande uit gesprekken met de Amsterdam prostituee Blonde Greet. Voor de verfilming strikte hij het duo Gerard Soeteman en Paul Verhoeven, dat kort daarvoor de succesvolle tv-serie Floris had gemaakt.

Wat zien ik? ging eerder in première dan Blue Movie en werd een ongekend succes, maar was wel een stuk onschuldiger. Toen Blue Movie eindelijk toegelaten werd tot de bioscopen, adverteerden de makers met de slogan: 'Blue Movie laat zien wat Wat zien ik? niet laat zien.'

Monique van de Ven en Rutger Hauer in Turks Fruit. Beeld -
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.